Истиқлоли давлатӣ яке аз арзишҳои бузургтарини ҳар миллат ба ҳисоб меравад. Истиқлолият ба давлат имкон медиҳад, ки роҳи рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии худро мустақилона муайян намуда, манфиатҳои миллӣ ва арзишҳои давлатиро ҳифз намояд. Барои мардуми тоҷик соҳибистиқлолӣ рӯйдоди муҳими сиёсӣ, оғози марҳилаи нави эҳёи давлатдорӣ ва ташаккули ҷомеаи муосир ба ҳисоб меравад.

Рӯзи 9 сентябри соли 1991 дар таърихи давлатдории тоҷикон ҳамчун санаи сарнавиштсоз сабт гардид. Тоҷикистон роҳи мустақили рушди худро интихоб намуда, ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ ба марҳилаи нави таърихӣ ворид шуд. Соҳибистиқлолӣ барои кишвар имкон фароҳам овард, ки низоми сиёсӣ, иқтисодӣ ва молиявии худро мутобиқи манфиатҳои миллӣ ташаккул диҳад.

Тоҷикистон дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ ба мушкилоти сахти сиёсӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ шуд. Пош хӯрдани низоми ягонаи иқтисодии Иттиҳоди Шуравӣ, қатъ гардидани робитаҳои истеҳсолӣ ва тиҷоратӣ, коҳиши истеҳсолот, афзоиши таваррум ва ҷанги шаҳрвандӣ ба вазъи иқтисодии кишвар таъсири манфӣ расониданд. Ин омилҳо ба ташаккули низоми мустақили молиявӣ таъсири назаррас гузоштанд.

Дар чунин шароит яке аз вазифаҳои муҳими давлат бунёди ниҳодҳои нави иқтисодиву молиявӣ буд. Давлати соҳибистиқлол бояд низоми мустақили буҷетӣ, андозбандӣ, бонкдорӣ, гумрук ва идоракунии захираҳои молиявиро ба вуҷуд меовард. Ҳалли ин масъалаҳо барои таҳкими соҳибихтиёрии иқтисодӣ ва ташаккули асосҳои давлатдории муосир аҳамияти калон дошт.

Истиқлоли сиёсӣ бе истиқлоли иқтисодӣ ва молиявӣ наметавонад пурра устувор бошад. Агар давлат имкони мустақилона ташаккул додани даромадҳои буҷетӣ, муайян намудани сиёсати андозӣ, идора кардани маблағҳои давлатӣ ва маблағгузории самтҳои афзалиятноки рушди иқтисодиро дошта бошад, пас имкониятҳои он барои пешбурди сиёсати мустақил бештар мегарданд.

Дар Тоҷикистон низоми молиявии миллӣ тадриҷан дар шароити гузариш аз иқтисоди нақшавӣ ба муносибатҳои бозорӣ ташаккул ёфт. Қабули санадҳои нави ҳуқуқӣ, таъсиси сохторҳои молиявии давлатӣ, рушди низоми бонкӣ ва такмили механизмҳои буҷетӣ аз ҷумлаи қадамҳои муҳим дар ин самт буданд.

Бо барқарор гардидани сулҳу субот ва таҳкими ваҳдати миллӣ имкониятҳои иқтисодии кишвар тадриҷан васеъ шуданд. Давлат тавонист ба ислоҳоти иқтисодӣ, рушди инфрасохтор, дастгирии соҳибкорӣ, ҷалби сармоя ва афзоиши истеҳсолоти дохилӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир намояд.

Ҳамин тавр, сиёсати молиявӣ ба яке аз воситаҳои муҳими татбиқи ҳадафҳои стратегии давлат табдил ёфт. Маблағҳои давлатӣ барои рушди маориф, тандурустӣ, энергетика, нақлиёт, кишоварзӣ, фарҳанг ва дигар соҳаҳои ҳаётан муҳим равона гардиданд.

Буҷети давлатӣ яке аз муҳимтарин абзорҳои сиёсати иқтисодии давлат мебошад, ки муносибати байни даромад ва хароҷоти давлатро нишон медиҳад ва самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоию иқтисодиро низ инъикос менамояд.

Тавассути буҷет давлат метавонад барои сохтмони роҳҳо ва иншооти энергетикӣ маблағ ҷудо кунад, фаъолияти муассисаҳои иҷтимоиро дастгирӣ намояд, барномаҳои рушди иқтисодиро амалӣ созад ва ҳифзи иҷтимоии шаҳрвандонро таъмин намояд. Аз ин рӯ, самаранокии идоракунии буҷет ба рушди устувори кишвар таъсири мустақим дорад.

Дар давраи соҳибистиқлолӣ афзоиши имкониятҳои молиявии давлат шароити мусоид фароҳам овард, ки ҳаҷми маблағгузорӣ ба соҳаҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ зиёд карда шавад. Маҳз тавассути чунин сиёсати молиявӣ барои татбиқи барномаҳои рушди миллӣ ва сохтмони иншооти муҳими инфрасохторӣ замина фароҳам омад.

Дар солҳои минбаъдаи истиқлол Тоҷикистон барои барқарор намудани иқтидори иқтисодии кишвар ва ташаккули заминаҳои рушди устувор тадбирҳои гуногунро амалӣ намуд. Рушди энергетика, сохтмони роҳҳо ва дигар инфрасохтор, дастгирии истеҳсолоти дохилӣ ва рушди соҳибкорӣ ба васеъ гардидани имкониятҳои иқтисодии кишвар мусоидат карданд.

Тибқи маълумоти ҷорӣ, дар нимсолаи аввали соли 2026 суръати рушди иқтисодии Тоҷикистон ба 8,2 фоиз расида, ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ 81,7 миллиард сомониро ташкил додааст. Ин нишондиҳандаҳо аз идомаи рушди иқтисодӣ ва васеъ гардидани имкониятҳои молиявии кишвар шаҳодат медиҳанд.

Нақши молия дар шароити давлати соҳибистиқлол танҳо бо маблағгузории иқтисодиёт маҳдуд намешавад. Низоми молиявӣ барои таъмини суботи иҷтимоӣ низ аҳамияти калон дорад. Маориф, тандурустӣ, фарҳанг, ҳифзи иҷтимоӣ ва дигар соҳаҳои иҷтимоӣ ба маблағгузории устувори давлатӣ ниёз доранд.

Аз ин нуқтаи назар, сиёсати молиявӣ бояд байни ду ҳадафи муҳим таъмини рушди иқтисодӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ тавозуни устувор ба вуҷуд оварад. Ин равиш барои нигоҳ доштани суботи ҷомеа ва фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди дарозмуддат аҳамияти махсус дорад.

Соли 2026 барои Тоҷикистон аз ҷиҳати таърихӣ соли муҳим мебошад, зеро 35-солагии Истиқлоли давлатӣ таҷлил мегардад. Ин сана имкон медиҳад, ки самтҳои минбаъдаи рушди кишвар низ муайян гарданд.

Дар давоми солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон марҳилаи душвори ташаккули давлатдории миллӣ ва низоми иқтисодию молиявии худро паси сар намуд. Аз шароити буҳронии солҳои аввали истиқлол кишвар тадриҷан ба марҳилаи таҳкими институтҳои давлатӣ, рушди иқтисодӣ ва васеъ намудани имкониятҳои молиявӣ ворид гардид.

Имрӯз яке аз масъалаҳои муҳим идомаи ислоҳоти низоми молиявӣ, баланд бардоштани самаранокии хароҷоти давлатӣ, рушди иқтисоди рақамӣ, дастгирии соҳибкории истеҳсолӣ, ҷалби сармоя ва тақвияти иқтидори истеҳсолии кишвар мебошад.

Истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон заминаи асосии ташаккули давлатдории миллӣ ва интихоби роҳи мустақили рушди сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ гардид. Дар баробари таҳкими пояҳои давлатдорӣ дар кишвар низоми мустақили молиявӣ низ тадриҷан ташаккул ёфт.

Таҷрибаи 35 соли соҳибистиқлолӣ нишон медиҳад, ки рушди иқтисодӣ ва устувории молиявӣ аз суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллӣ ҷудонашаванда мебошанд. Буҷети давлатӣ, низоми андоз, низоми бонкӣ ва дигар институтҳои молиявӣ ба воситаҳои муҳими татбиқи сиёсати иқтисодию иҷтимоии давлат табдил ёфтанд.

 

Ҳидоятулло РАСУЛЗОДА,

ассистенти кафедраи иқтисоди корхонаҳо ва соҳибкорӣ