Забон ба маориф, илм, фарҳанг, муносибатҳои иҷтимоӣ ва ҳатто имкониятҳои иқтисодии инсон таъсир мерасонад. Дар Тоҷикистон масъалаи забон аз ин ҷиҳат аҳамияти хос дорад, ки мақоми давлатиро соҳиб аст. Дар баробари он забонҳои дигар низ истифода мешаванд ва забони русӣ ҷойгоҳи махсуси ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ дорад.

Мавқеи забони русӣ дар Тоҷикистонро, пеш аз ҳама, бояд дар заминаи воқеияти имрӯзаи кишвар ва меъёрҳои амалкунандаи ҳуқуқӣ арзёбӣ кард.

Асоси ҳуқуқии сиёсати забонии Тоҷикистонро Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунгузории соҳа ташкил медиҳанд. Моддаи 2-уми Конститутсия забони тоҷикиро забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян карда, забони русиро ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо эътироф мекунад.

Забони тоҷикӣ забони давлатӣ мебошад. Аз ин рӯ, он дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, қонунгузорӣ, коргузории расмӣ ва таҳияи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ нақши асосӣ дорад. Забони русӣ бошад, дар Конститутсия бо вазифаи дигар ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо муайян шудааст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 5 октябри соли 2009, таҳти №553 ин муносибатро муфассалтар танзим мекунад. Тибқи қонун, забони тоҷикӣ забони давлатии кишвар буда, коргузории мақомоти қонунгузор, иҷроия ва судӣ ба забони давлатӣ анҷом дода мешавад. Санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ низ ба забони давлатӣ таҳия ва қабул мегарданд.

Дар баробари ин, қонун ҳуқуқи шаҳрвандонро ба истифодаи забони модарӣ эътироф мекунад. Моддаи 4-уми қонун ба ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳое, ки дар Тоҷикистон зиндагӣ мекунанд, ҳуқуқи истифодаи озоди забони модариашонро медиҳад, ба истиснои ҳолатҳое, ки қонун пешбинӣ кардааст. Аз ин рӯ, низоми ҳуқуқии Тоҷикистонро метавон бар асоси ду принсипи ҳамзамон амалкунанда фаҳмид, таҳкими забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ ва эҳтироми ҳуқуқи шаҳрвандон ба истифодаи дигар забонҳо.

Дар воқеияти иҷтимоии Тоҷикистон забони русӣ дар бисёр ҳолатҳо ҳамчун воситаи муошират миёни намояндагони гурӯҳҳои гуногуни забонӣ истифода мешавад.

Ин вазъият то андозае ба таърихи минтақа низ вобаста аст. Дар давоми даҳсолаҳои зиёд забони русӣ дар низоми маориф, илм, нашри китоб, фаъолияти касбӣ ва робитаҳои байни ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ истифода мешуд. Бахше аз ин таҷриба баъди соҳибистиқлол шудани Тоҷикистон низ идома ёфт.

Имрӯз аҳамияти забони русӣ барои ҳар шаҳрванди Тоҷикистон яксон нест. Барои баъзеҳо он забони асосии муошират ё таълим аст, барои гурӯҳи дигар бештар воситаи дастрасӣ ба иттилоот, таҳсил ё фаъолияти касбӣ мебошад. Аз ин рӯ, мавқеи забонро бояд вобаста ба муҳити иҷтимоӣ ва ниёзҳои гуногуни аҳолӣ арзёбӣ кард.

Дар суханрониҳои расмӣ низ ба аҳамияти забони русӣ барои илм, маориф, техника ва муносибатҳои байни миллатҳо ишора шудааст. Ин мавқеъ бо он воқеият ҳамоҳанг аст, ки забони русӣ то имрӯз дар фазои иҷтимоӣ ва фарҳангии Тоҷикистон истифодаи васеъ дорад.

Яке аз соҳаҳое, ки ҳузури забони русӣ дар он бештар ба назар мерасад, маориф аст. Дар Тоҷикистон муассисаҳои таълимие фаъолият мекунанд, ки дар онҳо дар баробари забони тоҷикӣ таълим бо забони русӣ низ ба роҳ монда шудааст. Илова бар ин, забони русӣ ҳамчун фан дар зинаҳои гуногуни таҳсил омӯзонда мешавад.

Ин вазъиятро метавон аз нигоҳи имкониятҳои таълимӣ низ арзёбӣ кард. Барои хонанда ё донишҷӯ донистани забони русӣ маънои дастрасӣ ба доираи васеи китобҳои дарсӣ, адабиёти илмӣ, маводи таълимӣ ва захираҳои рақамиро дорад.

Нақши забони русӣ дар илм низ бо таърихи рушди маориф ва дониш дар минтақа алоқаманд аст. Дар давоми даҳсолаҳо ҳаҷми бузурги адабиёти илмӣ, техникӣ ва донишгоҳӣ ба забони русӣ нашр шудааст. Қисми муайяни ин захираҳо имрӯз ҳам барои донишҷӯён, омӯзгорон ва муҳаққиқони Тоҷикистон аҳамияти амалӣ доранд.

Донистани забони русӣ ба муҳаққиқ имкон медиҳад, ки бо як қисми васеи адабиёти илмӣ ва таълимии дастрас дар ин забон мустақим кор кунад. Ин махсусан барои соҳаҳое муҳим аст, ки дар онҳо адабиёти русзабон ҳанӯз ҳам мавқеи назаррас дорад.

Ҷаҳони имрӯз нисбат ба чанд даҳсола пеш хеле бештар ба ҳам пайвастааст. Муҳоҷират, таҳсил дар хориҷ, тиҷорат, технология, интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ инсонро ба муҳитҳои гуногуни забонӣ ворид мекунанд.

Дар чунин шароит бисёрзабонӣ метавонад ба як шакли сармояи иҷтимоӣ табдил ёбад. Шахсе, ки чанд забонро дар сатҳи хуб медонад, одатан ба доираи васеътари иттилоот, таҳсил ва муносибатҳои касбӣ дастрасӣ дорад.

Барои Тоҷикистон ин масъала аҳамияти хос дорад. Муносибатҳои кишвар бо давлатҳои Осиёи Марказӣ, Русия ва дигар кишварҳои пасошуравӣ, инчунин робитаҳои рӯзафзун бо муҳити байналмилалӣ талаботро ба малакаҳои гуногуни забонӣ зиёд мекунанд. Аз ин рӯ, донистани забони русӣ барои як қисми шаҳрвандон метавонад имконияти иловагӣ барои таҳсил, кор, муҳоҷират, муошират ва дастрасӣ ба иттилоот бошад.

Дар шароити имрӯза муносибати солим ба масъалаи забон бояд ба таҳкими забони давлатӣ, эҳтироми ҳуқуқи забонии шаҳрвандон ва рушди бисёрзабонӣ такя кунад. Ҳадаф набояд кам кардани доираи истифодаи забонҳо бошад, баръакс, муҳим аст, ки шаҳрвандон имкони азхуд кардани забонҳои бештарро бо сатҳи баланди саводнокӣ дошта бошанд.

 

Гулшан НАВРӮЗОВА,

мудири кафедраи забони русии ДДМИТ