Кишоварзӣ яке аз соҳаҳои калидии иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, дар таъмини амнияти озуқаворӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолии деҳот, рушди саноати коркард ва таҳкими иқтидори содиротии мамлакат нақши муҳим дорад. Дар даврони соҳибистиқлолӣ соҳаи кишоварзии Тоҷикистон марҳилаи муҳими ислоҳот ва дигаргуниҳои сохториро паси сар намуда, тадриҷан ба муносибатҳои нави иқтисодӣ мутобиқ гардид.

Истиқлолияти давлатӣ барои ташаккули сиёсати мустақили аграрӣ, такмили муносибатҳои заминдорӣ, рушди шаклҳои гуногуни хоҷагидорӣ, ҷалби сармоягузорӣ, навсозии инфрасохтори соҳа ва васеъ намудани истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ заминаи мусоид фароҳам овард. Тавре дар маводи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъкид шудааст, баъди ба даст овардани истиқлолият дар мамлакат ислоҳоти куллии соҳаи кишоварзӣ, аз ҷумла ислоҳоти замин, амалӣ гардида, фаъолияти соҳа ба шароити иқтисоди муосир мутобиқ карда шуд.

Яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати иқтисодии даврони истиқлолият ислоҳоти соҳаи кишоварзӣ мебошад. Дар натиҷаи ин раванд сохтори хоҷагидорӣ тағйир ёфта, дар баробари хоҷагиҳои ҷамъиятӣ ва давлатӣ хоҷагиҳои деҳқонӣ ва дигар шаклҳои хоҷагидорӣ рушд карданд.

Тағйироти сохторӣ имконият фароҳам оварданд, ки истеҳсолкунандагони кишоварзӣ дар интихоби самти истеҳсол, истифодаи замин, меҳнат ва захираҳои истеҳсолӣ нақши бештар пайдо намоянд. Вазорати кишоварзӣ низ дар доираи ваколатҳои худ таҳияи сиёсати давлатӣ, барномаҳои кӯтоҳмуддат, миёнамуддат ва дарозмуддати рушди соҳа, инчунин ҷорӣ намудани технологияҳои муосир, селексияи растаниҳо, парвариши чорвои зотӣ ва истифодаи техникаи навро дастгирӣ менамояд.

Дар натиҷаи ислоҳот соҳаи кишоварзӣ тадриҷан аз низоми пешина ба низоми иқтисодии бозорӣ гузашт. Ин раванд барои рушди соҳибкорӣ дар деҳот, зиёд намудани истеҳсолот ва истифодаи самараноки захираҳои замин мусоидат намуд.

Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими самаранокии сиёсати аграрӣ афзоиши мунтазами ҳаҷми маҳсулоти кишоварзӣ мебошад. Тибқи маълумоти расмӣ, ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ аз 39 миллиард сомонӣ дар соли 2019 ба 73 миллиард сомонӣ дар соли 2024 расида, дар давоми панҷ сол тақрибан 1,9 баробар афзоиш ёфтааст.

Тамоюли мазкур дар соли 2025 низ идома ёфт. Мувофиқи маълумоти Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳаҷми умумии маҳсулоти кишоварзӣ дар соли 2025 ба 84 миллиарду 653,8 миллион сомонӣ расида, суръати афзоиш нисбат ба соли қаблӣ бо нархҳои муқоисавӣ 9,5 фоиз-ро ташкил дод. Аз ҷумла, истеҳсоли маҳсулоти растанипарварӣ 56 миллиарду 588 миллион сомонӣ ва маҳсулоти чорводорӣ 28 миллиарду 65,8 миллион сомониро ташкил кардааст.

Ин нишондиҳандаҳо аз он шаҳодат медиҳанд, ки дар даврони истиқлолият иқтидори истеҳсолии кишоварзии кишвар тадриҷан афзоиш ёфта, соҳа дар таъмини талаботи аҳолӣ ба маҳсулоти ғизоӣ ва ашёи хоми саноатӣ нақши бештар пайдо кардааст.

Яке аз дастовардҳои назарраси соҳа зиёд гардидани истеҳсоли як қатор маҳсулоти стратегӣ мебошад. Дар соли 2025 дар ҳамаи категорияҳои хоҷагиҳо 1 миллиону 740,5 ҳазор тонна ғалладона, аз ҷумла 811,3 ҳазор тонна гандум, истеҳсол шудааст.

Дар ҳамин сол истеҳсоли картошка ба 1 миллиону 332,5 ҳазор тонна, сабзавот ба 3 миллиону 377,9 ҳазор тонна, маҳсулоти полезӣ ба 1 миллиону 254,4 ҳазор тонна ва мева ба 954,4 ҳазор тонна расидааст. Истеҳсоли пахта 382,9 ҳазор тонна ва ангур зиёда аз 346 ҳазор тоннаро ташкил додааст.

Дар муқоиса бо соли 2024 истеҳсоли пахта 1,5 баробар, картошка 5,4 фоиз, сабзавот 2,4 фоиз, маҳсулоти полезӣ 9,6 фоиз ва мева 16 фоиз зиёд шудааст. Афзоиши истеҳсоли себ 14,9 фоиз ва зардолу 16,8 фоизро ташкил додааст.

Ин раванд дар соли 2026 низ идома дорад. Дар моҳҳои январ–майи соли 2026 ҳаҷми умумии маҳсулоти кишоварзӣ ба 11 миллиарду 683,9 миллион сомонӣ расида, нисбат ба ҳамин давраи соли 2025 7,5 фоиз зиёд шудааст. Ҳаҷми маҳсулоти растанипарварӣ 3 миллиарду 789,5 миллион сомонӣ ва маҳсулоти чорводорӣ 7 миллиарду 894,4 миллион сомониро ташкил кардааст.

Дар даврони истиқлолият рушди чорводорӣ низ яке аз самтҳои муҳими сиёсати аграрии мамлакат гардид. Зиёд шудани саршумори чорво, рушди парандапарварӣ, беҳтар намудани базаи хӯроки чорво ва истифодаи зотҳои сермаҳсул ба афзоиши истеҳсоли маҳсулоти чорводорӣ мусоидат намудаанд.

Масалан, дар моҳҳои январ–апрели соли 2026 истеҳсоли шир дар ҳамаи шаклҳои хоҷагидорӣ ба 300 ҳазору 149 тонна расида, нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 4,3 фоиз афзоиш ёфтааст. Истеҳсоли тухм ба 415 миллиону 366 ҳазор дона расида, 2,3 фоиз зиёд шудааст. Ҳамзамон истеҳсоли пашм 1,9 фоиз афзоиш ёфтааст.

Ин нишондиҳандаҳо нишон медиҳанд, ки дар баробари растанипарварӣ, бахши чорводорӣ низ ҳамчун қисми муҳими низоми таъмини амнияти озуқаворӣ рушд карда истодааст.

Яке аз омилҳои муҳими рушди соҳаи кишоварзӣ дар даврони истиқлолият татбиқи лоиҳаҳои сармоягузории давлатӣ мебошад. Тибқи маълумоти расмӣ, дар замони соҳибистиқлолӣ дар соҳаи кишоварзӣ 23 лоиҳаи сармоягузории давлатӣ ба маблағи 5,8 миллиард сомонӣ татбиқ гардидааст. Ҳамзамон, 8 лоиҳаи дигари сармоягузорӣ ба маблағи 3,9 миллиард сомонӣ дар марҳилаи амалишавӣ қарор доштааст.

Илова бар ин, барои рушди самтҳои гуногуни соҳаи кишоварзӣ як қатор барномаҳои давлатӣ қабул ва амалӣ карда шудаанд. Ин барномаҳо ба беҳтар намудани истеҳсолот, рушди соҳаҳои алоҳида, истифодаи самараноки замин ва об, баланд бардоштани рақобатпазирии маҳсулот ва таҳкими амнияти озуқаворӣ равона шудаанд.

Амнияти озуқаворӣ яке аз ҳадафҳои муҳими стратегии Тоҷикистон ба шумор меравад. Аз ин рӯ, дар сиёсати аграрии даврони истиқлолият масъалаи афзоиши истеҳсоли маҳсулоти ғизоӣ, рушди заминҳои кишт, истифодаи оқилонаи захираҳои обу замин ва кам намудани вобастагӣ аз воридоти маҳсулоти ғизоӣ мавқеи муҳим дорад.

Афзоиши истеҳсоли картошка, сабзавот, мева, маҳсулоти полезӣ, шир, тухм ва дигар маҳсулоти кишоварзӣ ба таъмини бозори дохилӣ бо маҳсулоти ватанӣ мусоидат мекунад. Ҳамзамон, рушди соҳаи кишоварзӣ барои саноати коркард ашёи хоми бештар фароҳам оварда, робитаи байни кишоварзӣ ва саноатро тақвият медиҳад.

Дар ин замина, рушди соҳаи кишоварзӣ на танҳо масъалаи истеҳсоли маҳсулоти ғизоӣ, балки яке аз унсурҳои муҳими сиёсати иқтисодию иҷтимоии давлат мебошад.

Дар солҳои истиқлолият боғдорӣ ва истеҳсоли маҳсулоти мевагӣ ба яке аз самтҳои сердаромади кишоварзии Тоҷикистон табдил ёфтааст. Шароити табиию иқлимии кишвар барои парвариши зардолу, себ, ангур, шафтолу, гелос ва дигар меваҳо имкониятҳои мусоид фароҳам меорад.

Афзоиши истеҳсоли мева дар солҳои охир метавонад барои рушди корхонаҳои коркард, истеҳсоли маҳсулоти хушк, бастабандӣ ва содироти маҳсулоти тайёр заминаи бештар фароҳам созад. Тибқи омори расмӣ, соли 2025 истеҳсоли мева ба 954 ҳазору 350 тонна расида, аз ҷумла 365 ҳазору 652 тонна зардолу ва 319 ҳазору 210 тонна себ истеҳсол шудааст.

Ҳамин тариқ, рушди боғдорӣ на танҳо ба таъмини бозори дохилӣ, балки ба истифодаи имкониятҳои содиротии мамлакат низ мусоидат мекунад.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, рушди минбаъдаи кишоварзӣ аз истифодаи самараноки имкониятҳои мавҷуда вобастагии калон дорад. Аз ҷумла, ҷорӣ намудани технологияҳои муосири агротехникӣ, рушди кишоварзии рақамӣ, истифодаи тухмиҳои хушсифат, васеъ намудани системаи обёрии каммасраф, навсозии техникаи кишоварзӣ, рушди гармхонаҳо ва коркарди саноатии маҳсулот аз самтҳои муҳим ба ҳисоб мераванд.

Тағйирёбии иқлим, камобӣ ва хушксолӣ аз омилҳое мебошанд, ки метавонанд ба истеҳсолоти кишоварзӣ таъсир расонанд. Аз ин рӯ, истифодаи технологияҳои сарфакунандаи об, интихоби навъҳои ба иқлим мутобиқ, беҳтар намудани ҳолати мелиоративии заминҳо ва идоракунии оқилонаи захираҳои об аҳамияти рӯзафзун пайдо мекунанд.

Ҳамчунин, зарур аст, ки занҷираи пурраи «истеҳсол — нигоҳдорӣ — коркард — бастабандӣ — интиқол — содирот» дар дохили кишвар боз ҳам такмил дода шавад. Ин раванд имкон медиҳад, ки арзиши иловашудаи маҳсулот бештар дар дохили кишвар ташаккул ёфта, даромади истеҳсолкунандагон зиёд гардад.

Кишоварзӣ барои аҳолии деҳот яке аз сарчашмаҳои асосии даромад ва шуғл мебошад. Рушди соҳа ба таъсиси ҷойҳои нави корӣ, афзоиши даромади хоҷагиҳо ва рушди соҳибкории хурду миёна мусоидат мекунад.

Тибқи омори соли 2025, дар сохтори истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ ҳиссаи хоҷагиҳои аҳолӣ 52,8 фоиз, хоҷагиҳои деҳқонӣ 34,7 фоиз ва хоҷагиҳои ҷамъиятӣ 12,5 фоизро ташкил додааст.

Ин нишондиҳанда нақши бузурги хоҷагиҳои аҳолӣ ва деҳқониро дар истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ нишон медиҳад. Аз ин рӯ, дастгирии истеҳсолкунандагони хурд, дастрасӣ ба қарзҳои имтиёзнок, техника, тухмӣ, нуриҳо, технология ва бозорҳои фурӯш метавонад омили муҳими рушди минбаъдаи деҳот бошад.

Дар маҷмӯъ, натиҷаҳои даврони истиқлолият нишон медиҳанд, ки соҳаи кишоварзии Тоҷикистон аз марҳилаи ислоҳоти сохторӣ гузашта, ба давраи рушди устувори истеҳсолӣ ворид шудааст. Афзоиши ҳаҷми маҳсулоти кишоварзӣ, рушди растанипарварӣ ва чорводорӣ, васеъ гардидани боғҳо, татбиқи лоиҳаҳои сармоягузорӣ, рушди хоҷагиҳои деҳқонӣ ва таваҷҷуҳи афзоянда ба амнияти озуқаворӣ аз дастовардҳои муҳими ин давра мебошанд.

Ҳамзамон, барои рушди минбаъдаи соҳа ҳалли як қатор масъалаҳо муҳим аст: баланд бардоштани ҳосилнокии замин, коҳиш додани талафоти маҳсулот ҳангоми нигоҳдорӣ ва интиқол, беҳтар намудани дастрасии истеҳсолкунандагон ба бозор, рушди коркард, баланд бардоштани самаранокии истифодаи об, навсозии техника ва технология, инчунин мутобиқ намудани кишоварзӣ ба тағйирёбии иқлим.

Хулоса. Истиқлолияти давлатӣ барои ташаккули заминаҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва институтсионалии рушди соҳаи кишоварзии Тоҷикистон имкониятҳои васеъ фароҳам овард. Ислоҳоти замин ва дигаргунсозии муносибатҳои хоҷагидорӣ, татбиқи барномаҳои давлатӣ, ҷалби сармоягузорӣ, рушди соҳибкорӣ, афзоиши истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ ва таваҷҷуҳи пайваста ба амнияти озуқаворӣ ба таҳкими мавқеи соҳа дар иқтисоди миллӣ мусоидат намуданд.

Рақамҳои расмӣ нишон медиҳанд, ки ин раванд хусусияти устувор дорад: агар ҳаҷми маҳсулоти кишоварзӣ соли 2019 ба 39 миллиард сомонӣ баробар бошад, соли 2024 он ба 73 миллиард сомонӣ ва соли 2025 ба 84,65 миллиард сомонӣ расидааст.

Дар оянда самаранокии рушди соҳа бештар ба гузариш аз истеҳсоли одии ашёи кишоварзӣ ба истеҳсол, коркард ва содироти маҳсулоти дорои арзиши иловашуда вобаста хоҳад буд. Истифодаи технологияҳои нав, сарфаи об, рушди илм ва селексия, механиконӣ, рақамикунонӣ ва ташкили занҷираҳои муосири агросаноатӣ метавонанд имкониятҳои Тоҷикистонро дар ин самт боз ҳам васеъ намоянд.

Ҳамин тавр, рушди кишоварзӣ дар даврони истиқлолият на танҳо яке аз натиҷаҳои муҳими пешрафти иқтисодии мамлакат, балки омили муҳими таъмини амнияти озуқаворӣ, рушди деҳот, беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва таҳкими иқтидори иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Эгамов Сухроб – омӯзгори ДДМИТ