Давлатдории миллӣ падидаи мураккаби таърихию сиёсӣ буда, ташаккули он ба омилҳои зиёд - соҳибихтиёрӣ, заминаҳои ҳуқуқӣ, фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ, ваҳдати ҷомеа ва иштироки шаҳрвандон вобаста аст. Дар таърихи Тоҷикистони соҳибистиқлол солҳои аввали истиқлолият марҳилаи ҳассос ба шумор мерафтанд. Буҳрони сиёсӣ ва низоъи дохилӣ фаъолияти сохторҳои давлатиро душвор гардонда, зарурати барқарор намудани идоракунии муназзам ва эътимоди ҷамъиятиро ба миён овард. Дар чунин шароит масъалаи ташаккули низоми устувори давлатдорӣ аҳаммияти махсус пайдо кард.

16 ноябр дар тақвими давлатии кишвар ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон қайд мешавад. Ин сана ба рӯйдоди муҳими таърихи сиёсӣ - маросими савгандёдкунии Эмомалӣ Раҳмон баъди интихоботи президентии соли 1994 ва ба вазифа шуруъ намудани ӯ иртибот дорад.

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991 Тоҷикистон бо вазифаи бунёди низоми нави сиёсӣ ва ҳуқуқӣ рӯ ба рӯ гардид. Тағйир ёфтани сохтори пешинаи идоракунӣ, мушкилоти иқтисодӣ ва нооромии сиёсӣ раванди давлатсозиро мураккаб карданд. Дар чунин вазъият зарурати муайян намудани салоҳият ва масъулияти мақомоти давлатӣ, таъмини фаъолияти пайвастаи онҳо ва ҳифзи тамомияти арзии кишвар дар маркази таваҷҷуҳ қарор гирифт.

Иҷлосияи XVI-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, дар раванди минбаъдаи сиёсӣ ва барқарорсозии сохторҳои давлатӣ ҷойгоҳи муҳим дорад. Қарорҳои он ба ташкили мақомоти роҳбарикунандаи давлат ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи идоракунӣ таъсир расонданд. Бо вуҷуди ин, раванди барқарорсозии сулҳу субот ва низоми идоракунӣ якбора анҷом наёфт; он марҳилаҳои тӯлонӣ, гуфтушунидҳо ва қабули қарорҳои сиёсиву ҳуқуқиро дар бар мегирифт.

Қабули Конститутсия дар 6 ноябри соли 1994 марҳилаи муҳимми таҳкими асосҳои ҳуқуқии давлат ба ҳисоб мерафт. Конститутсия шакли давлатдорӣ, принсипҳои асосии сохтори сиёсӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин низоми мақомоти ҳокимияти давлатиро муайян кард. Маҳз санади олии ҳуқуқӣ замина гузошт, ки фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ дар доираи меъёрҳои конститутсионӣ ба роҳ монда шавад.

Мувофиқи моддаи 64-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Президент сарвари давлат ва ҳокимияти иҷроия (Ҳукумат) мебошад. Дар ҳамин модда Президент ҳомии Конститутсия ва қонунҳо, кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, истиқлолияти миллӣ, ягонагӣ ва тамомияти арзӣ, пайдарпайӣ ва пойдории давлат, инчунин фаъолияти мувофиқашуда ва ҳамкории мақомоти давлатиро таъминкунанда муайян шудааст. Ин меъёрҳо мақоми конститутсионии Президентро нишон дода, ҳамзамон масъулияти ӯро дар доираи Конститутсия ва қонунҳо таъкид мекунанд.

Моддаи 69-и Конститутсия самтҳои асосии ваколатҳои Президентро муқаррар менамояд. Аз ҷумла, муайян кардани самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, намояндагии Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ, таъсис ва барҳам додани вазорату кумитаҳои давлатӣ, инчунин иштирок дар ташкили фаъолияти мақомоти иҷроия ба ин ваколатҳо дохил мешаванд. Мазмун ва ҳудуди ин салоҳиятҳо бояд дар робита бо дигар меъёрҳои Конститутсия ва принсипи тақсимоти ҳокимияти давлатӣ баррасӣ гарданд.

Аҳаммияти ниҳоди президентӣ танҳо бо номгӯи ваколатҳо маҳдуд намешавад. Самаранокии он аз риояи қонун, масъулиятшиносӣ, ҳисоботдиҳӣ, эҳтироми ҳуқуқи шаҳрвандон ва ҳамкории муассир бо дигар мақомоти давлатӣ вобаста мебошад. Дар низоми ҳуқуқбунёд ҳар як мақоми давлатӣ, аз ҷумла Президент, бояд дар доираи Конститутсия ва қонунҳо фаъолият кунад. Ин талабот барои пешгирии худсарӣ, таъмини тавозуни институтсионалӣ ва таҳкими эътимоди ҷомеа аҳамияти асосӣ дорад.

Дар солҳои баъди истиқлол яке аз масъалаҳои асосӣ барқарор намудани сулҳ ва ризоияти миллӣ буд. Раванди музокироти байни тоҷикон ва имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 барои қатъи низои дохилӣ ва оғози марҳилаи нави ҳаёти сиёсӣ замина фароҳам овард. Дар ин раванд роҳбарияти давлат, намояндагони неруҳои сиёсӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ иштирок доштанд. Арзёбии таърихӣ бояд саҳми ҳамаи ҷонибҳо ва мураккабии худи раванди сулҳро ба назар гирад.

Дар самти таҳкими давлатдорӣ масъалаҳои барқарор намудани фаъолияти мақомоти давлатӣ, такмили қонунгузорӣ, ташкили низоми идоракунӣ ва фароҳам овардани шароити рушди иқтисодию иҷтимоӣ аҳаммияти калон доштанд. Дар давраҳои минбаъда ислоҳоти сохторӣ, рушди инфрасохтор, татбиқи барномаҳои давлатӣ ва густариши робитаҳои хориҷӣ аз ҷумлаи самтҳои сиёсати давлатӣ буданд. Натиҷаи ҳар яке аз ин равандҳо бояд бо нишондиҳандаҳои воқеӣ - сифати хизматрасонии давлатӣ, сатҳи зиндагӣ, дастрасӣ ба маорифу тандурустӣ, ҷойҳои корӣ ва ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон - арзёбӣ карда шавад.

Дар сиёсати хориҷӣ ҳифзи манфиатҳои миллӣ, рушди муносибатҳои дӯстона бо кишварҳои дигар ва иштироки Тоҷикистон дар созмонҳои байналмилалӣ аз вазифаҳои муҳими давлат ба шумор мераванд. Президент ҳамчун сарвари давлат дар муаррифии кишвар ва муайян намудани самтҳои асосии сиёсати хориҷӣ нақши конститутсионӣ дорад. Бо вуҷуди ин, натиҷаҳои сиёсати хориҷӣ маҳсули фаъолияти як ниҳод набуда, ба кори Ҳукумат, вазорату идораҳо, дипломатҳо ва дигар сохторҳои давлатӣ низ вобастаанд.

Ҳамин тавр, ташаккул ва таҳкими асосҳои давлатдории миллии Тоҷикистон раванди таърихии бисёрҷанба буда, дар он омилҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ба ҳам пайвастаанд. Ниҳоди президентӣ яке аз унсурҳои муҳими низоми конститутсионии кишвар мебошад. Мақоми он дар Конститутсия муайян гардида, вазифаҳояш ба ҳифзи истиқлолият, тамомияти арзӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ ва намояндагии кишвар алоқаманданд.

Худойдод ХОЛМУРОДОВ,

 омӯзгори ДДМИТ