Дар тақвими Ҷумҳурии Тоҷикистон 16 ноябр моро ба ду рӯйдоди солҳои аввали истиқлол мебарад. 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоб Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба кор шурӯъ кард. Ду сол баъд, 16 ноябри соли 1994, Эмомалӣ Раҳмон пас аз интихоб шудан ба мақоми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон савганд ёд кард. Бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 майи соли 2016, № 1320, ба моддаи 2-и Қонун «Дар бораи рӯзҳои ид» илова ворид шуд ва 16 ноябр ба тақвими идҳо ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дохил гардид. Пайванди ин рӯйдодҳо имкон медиҳад, ки аз таърихи барқарорсозии фаъолияти давлат то маънои савганди Президентро дар як замина баррасӣ кунем.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар оғози солҳои 90-уми асри гузашта марҳалаи бисёр душворро аз сар мегузаронд. Бо оғози ҷанги шаҳрвандӣ дар соли 1992 бисёр оилаҳо аз маҳалли зисти худ кӯчиданд. Дар минтақаҳои даргир ба зиндагии рӯзмарра мушкилӣ пайдо гардида, барои мардуме, ки дар чунин шароит умр ба сар мебурданд, амният маънои бисёр мушаххас дошт. Онҳо мехостанд ба хона баргарданд, фарзандонашон ба мактаб раванд ва барои пешбурди рӯзгор кор пайдо кунанд. Ҳалли ин масъалаҳо ба фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ ва расидан ба созиши сиёсӣ вобаста буд.

Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоб, дар ноҳияи Бобоҷон Ғафурови имрӯза, оғоз ёфт ва то 2 декабр идома кард. Дар ҷараёни иҷлосия, 19 ноябр, вакилон Эмомалӣ Раҳмонро Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб карданд. Интихобро вакилони Шӯрои Олӣ анҷом доданд. Дар интихоботи президентии соли 1994 бошад, шаҳрвандони дорои ҳуқуқи интихобот овоз доданд. Аз ин рӯ, дар баёни таърих 16 ноябри соли 1992 рӯзи оғози иҷлосия, 19 ноябри ҳамон сол рӯзи интихоби Раиси Шӯрои Олӣ ва 16 ноябри соли 1994 рӯзи савгандёдкунӣ ба ҳайси Президент мебошад.

Иҷлосияи мазкур дар шароите баргузор шуд, ки барои пеш бурдани кори давлат қарорҳои фаврӣ зарур буданд. Барқарор кардани фаъолияти идораҳо ба он вобаста буд, ки қарорҳои қабулшуда то куҷо дар маҳалҳо амалӣ мешаванд. Дар баробари ин, ҳалли низоъ ба гуфтугӯи ҷонибҳо ниёз дошт. Маҳз ҳамин ду вазифа, яъне ба роҳ мондани кори давлат ва ҷустуҷӯи роҳи сулҳ, солҳои аввали истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистонро шакл доданд.

 Дар рӯзҳои Иҷлосияи XVI вакилон ҳам масъалаҳои идораи давлат ва ҳам масъалаҳои рӯзгори сокинонро баррасӣ карданд. Аз ҷумла, дар бораи тартиби ба маҳалли истиқомати доимӣ баргардондани гурезагон ва ба эътидол овардани вазъи ҷамъиятию сиёсӣ қарорҳо қабул шуданд. Дар ҳамон иҷлосия, 24 ноябри соли 1992, Парчами давлатӣ низ қабул гардид. Агар қабули парчам ба муаррифии давлати соҳибистиқлол марбут бошад, қарор дар бораи бозгашт ба мушкили фаврии оилаҳои аз хона дурмонда дахл дошт.

Бозгашт дар шароити ҷанг кори мураккаб буда, бархе аз сокинон дар ҷумҳурӣ ба маҳалли дигар кӯчида, гурӯҳе аз марзи кишвар гузашта буданд. Роҳи бехатар, дастрасӣ ба манзил ва имкони аз нав ба роҳ мондани рӯзгор барои ҳар оила аҳаммият дошт. Аз рӯйи санадҳои он давра дидан мумкин аст, ки масъала дар солҳои баъдӣ низ дар маркази таваҷҷуҳ монд. Соли 1997, ҳангоми музокироти сулҳ, ҷонибҳо ба бозгашти гурезагон ва шахсони дар дохили кишвар кӯчбаста протоколи алоҳида бахшиданд.

Муқоисаи ин ду санад тағйири шароити корро равшан карда, соли 1992 Шӯрои Олӣ дар сатҳи дохилӣ тартиби бозгаштро баррасӣ мекард. Дар протоколи соли 1997 ҷонибҳои музокирот барои бозгашти ихтиёрӣ ва бехатари одамон уҳдадориҳои муштарак гирифтанд. Дар он масъалаҳои кумак барои ёфтани манзил ва кор, барқарор кардани ҳуқуқҳои бозгаштагон ва нақши комиссияи муштарак зикр шуданд. Аз ин рӯ, барои пай бурдан ба аҳаммияти иҷлосия донистани қарорҳои он кофӣ намебошад. Бинобар ин, пайгирии масъалаҳо дар санадҳои солҳои баъдӣ нишон медиҳад, ки кадом корҳо ҳамкории дарозмуддат талаб мекарданд.

Қарорҳои Иҷлосияи XVI Шӯрои Олиро дар заминаи ҳамон рӯзҳо бояд хонд. Вакилон дар шароити идомаи низоъ амал мекарданд ва қарорҳояшон барои идомаи кори мақомоти давлатӣ замина фароҳам оварданд. Бозгашти сокинон ва барқарор шудани эътимод дар маҳалҳо бо пешрафти музокирот, беҳтар шудани амният ва иҷрои тавофуқҳо имконпазир мешуд. Барои ҳамин дар таърихи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳам Иҷлосияи соли 1992 ва ҳам раванди сулҳи солҳои баъдӣ аҳаммияти ҷудогона доранд.

Соли 1994 дар таърихи давлатдории Тоҷикистон бо қабули Конститутсия ва интихоботи президентӣ пайванд дорад. Рӯзи 6 ноябр Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуд. Ҳамон рӯз интихоботи президентӣ баргузор гардид ва Эмомалӣ Раҳмон Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуд. Маросими савгандёдкунии ӯ 16 ноябр доир гардид. Маросими соли 1994 ба интихоби 16 ноябр ҳамчун санаи ҷашн иртибот дошта, қонун дар бораи ин ҷашн баъдтар, соли 2016, қабул шуд.

Конститутсия мақоми Президентро дар низоми давлатдорӣ муайян мекунад. Мувофиқи моддаи 64, Президент сарвари давлат ва ҳокимияти иҷроия мебошад. Моддаи 9 принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатиро ба шохаҳои қонунгузор, иҷроия ва судӣ муқаррар мекунад. Дар ҳамин низом моддаи 68 ваколатҳои Президентро, аз ҷумла муайян кардани самтҳои асосии сиёсати дохилию хориҷӣ ва намояндагии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ, муайян мекунад. Барои фаҳмидани кори давлат донистани ин ваколатҳо муҳим аст, зеро шаҳрванд метавонад дарк кунад, ки қарорҳо дар кадом сатҳ қабул мешаванд ва кадом ниҳод барои иҷрои онҳо масъул мебошад.

Дар таърихи солҳои аввали истиқлол барқарорсозии сулҳ ҷойи махсус дорад. Пас аз Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ даргириҳо идома доштанд. Музокироти байни тоҷикон таҳти сарпарастии Созмони Милали Муттаҳид аз апрели соли 1994 оғоз шуд. Дар ин гуфтугӯҳо намояндагони Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик ширкат карданд. Тибқи матни созишномаи сулҳ, то моҳи июни соли 1997 ҳашт даври музокироти ҳайатҳо, шаш мулоқоти роҳбарони ҷонибҳо ва се даври машварат баргузор гардид. Дар ин вохӯриҳо ҳам масъалаҳои сиёсиву низомӣ ва ҳам бозгашти гурезагон баррасӣ шуданд.

Рӯзи 27 июни соли 1997 дар шаҳри Маскав Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид. Дар раванди сулҳ Эмомалӣ Раҳмон аз ҷониби ҳукумат ва Сайид Абдуллоҳи Нурӣ аз ҷониби Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик нақши роҳбарӣ доштанд. Пас аз имзои созишнома Комиссияи оштии миллӣ ба кор оғоз кард. Санадҳои марбут ба салоҳияти комиссия, масъалаҳои сиёсӣ ва низомӣ, гурезагон ва кафолатҳои иҷро ҷузъи созишномаи умумӣ буданд. Тавофуқҳои бадастомада ба марҳалаи иҷро гузаштанд ва ҷонибҳо бояд барои амалӣ кардани онҳо ҳамкорӣ мекарданд.

Пас аз имзои санад барои оилаҳои аз ҷанг осебдида барқарор кардани рӯзгори пешина вақт талаб мекард. Шахси ба зодгоҳ баргашта метавонист хонаашро вайрон ё ҷойи корашро аз даст дода бинад. Барои ба дарс баргаштани кӯдакон мактаб, омӯзгор ва шароити таҳсил лозим буд. Ҳамсояҳое, ки таҷрибаи гуногуни ҷангро аз сар гузаронда буданд, бояд дубора дар паҳлуи ҳам зиндагӣ мекарданд. Аз ҳамин ҷост, ки дар баробари таърихи музокирот, хотираи сокинони маҳалҳо ҳам барои дарки давраи баъдиҷангӣ аҳаммият дорад.

Нақши роҳбарони ҷонибҳоро метавон аз рӯи қарорҳое арзёбӣ кард, ки гузариш аз даргирӣ ба гуфтугӯро имконпазир сохтанд. Натиҷаи амалии ин қарорҳо ба меҳнати одамони зиёд вобаста буд. Омӯзгоре, ки синфро дубора ба дарс ҷамъ овард, табибе, ки ба маҳалли осебдида баргашт, ва сокиноне, ки барои барқарор кардани хона ё мактаб ба ҳамдигар ёрӣ доданд, ҳар кадом дар барқарор шудани зиндагии осоишта саҳм гузоштанд. Маҳз дар сатҳи чунин корҳои мушаххас аҳаммияти сулҳро метавон ба насли ҷавон фаҳмонд.

Санади сулҳ барои ҳар ду ҷониб вазифаҳои мушаххас муайян мекард. Дар ёддошти ҳамдигарфаҳмие, ки 27 июни соли 1997 дар Маскав имзо шуд, ҷонибҳо ба мувофиқа расиданд, ки то 7 июл нахустин ҷаласаи Комиссияи оштии миллӣ дар Маскав баргузор шавад. Аз вазифаҳои пешбинишудаи ҷаласа баррасии лоиҳаи санад дар бораи авфи умумӣ буд. Дар ҳамон ёддошт барои табодули асирони ҷангӣ ва боздоштшудагон низ муҳлат дар назар гирифта шуд. Ин ҷузъиёт нишон медиҳад, ки созиши сиёсӣ бо иҷрои корҳое пайваст буд, ки ба сарнавишти одамон бевосита таъсир мерасонданд.

Дар канори кори ҷонибҳо, нозирони Созмони Милали Муттаҳид низ вазифаи муайян доштанд. Шӯрои Амнияти СММ моҳи декабри соли 1994 бо қатъномаи № 968 Ҳайати нозирони Созмони Милали Муттаҳид дар Ҷумҳурии Тоҷикистонро таъсис дод. Дар оғоз он ба назорати иҷрои созишномаи оташбас мусоидат мекард. Баъди имзои созишномаи умумии сулҳ дар соли 1997, доираи фаъолияти ҳайат васеъ шуд ва назорати иҷрои тавофуқи сулҳро низ дар бар гирифт. Фаъолияти ҳайат 15 майи соли 2000 ба анҷом расид.

Масъалаи манзил нишон медиҳад, ки иҷрои тавофуқҳо барои як оила чӣ маъно дошт. Протоколи гурезагон аз 13 январи соли 1997 кумак ба бозгаштагонро дар ҷустуҷӯи манзилу кор ва барқарор кардани ҳуқуқҳояшон пешбинӣ мекард. Барои амалӣ шудани ин уҳдадорӣ лозим буд вазъи ҳар маҳал ба ҳисоб гирифта шавад. Дар худи протокол иштироки намояндагони мақомоти маҳаллӣ дар кори марбут ба бозгашти гурезагон пешбинӣ шудааст. Матни санад ба хонанда имкон медиҳад кори мақомоти марказӣ ва маҳаллиро дар ҳалли як мушкили мушаххас бинад.

Аз раванди музокирот як дарси шаҳрвандӣ ҳам бармеояд. Ҳангоми ихтилоф гуфтугӯ вақте пеш меравад, ки тарафҳо мушкили якдигарро бишнаванд ва бар сари амалҳои мушаххас ба тавофуқ расанд. Дар мактаб ё маҳалла ҳам мешавад бо ҳамин тарз як масъалаи умумиро ҳал кард. Агар гурӯҳҳо оид ба истифодаи китобхона ё тозагии саҳни мактаб назари гуногун дошта бошанд, метавонанд пешниҳодҳоро муҳокима кунанд, вазифаҳоро тақсим намоянд ва баъд аз муҳлати муайян натиҷаро якҷо бисанҷанд.

Барои наврасоне, ки солҳои ҷанги шаҳрвандиро надидаанд, таърихи 16 ноябр тавассути ҳуҷҷатҳо, аксҳо ва хотираҳои шоҳидон фаҳмотар мешавад. Дар як дарси таърих хонандагон метавонанд воқеаҳои солҳои 1992, 1994 ва 1997-ро пайи ҳам ҷой диҳанд ва шарҳ диҳанд, ки дар ҳар марҳала кадом масъала дар пеш буд. Хондани як порча аз Конститутсия ба онҳо ёрӣ медиҳад, ки аз нақли рӯйдодҳо ба фаҳмиши вазифаи ниҳодҳои давлатӣ гузаранд.

Хотираи оилавӣ ба ин омӯзиш ҷузъиёте зам мекунад, ки дар китобҳои дарсӣ камтар ба назар мерасанд. Суҳбат бо омӯзгори собиқадор ё узви калонсоли оила метавонад нишон диҳад, ки дар он солҳо мардум чӣ гуна ба мактаб мерафтанд, аз наздиконашон хабар мегирифтанд ё баъд аз бозгашт ба зодгоҳ рӯзгори худро аз нав ба роҳ мемонданд. Ҳангоми сабт кардани чунин хотираҳо хуб аст бо ризоияти шахс амал кунем ва рӯйдодҳои нақлшударо бо санадҳои дастрас муқоиса намоем. Ҳамин кор ба хонанда меомӯзонад, ки байни хотираи шахсӣ ва маълумоти ҳуҷҷатӣ фарқ гузорад.

Дар муассисаҳои таълимӣ таҷлили ин рӯз метавонад ба муҳокимаи масъалаҳое пайвандад, ки хонандагон дар муҳити худ мебинанд. Масалан, гурӯҳе метавонад дастрасии хонандагон ба китобҳои дарсиро омӯзад, бо китобдор суҳбат кунад ва барои беҳтар кардани тартиби истифодаи китобҳо пешниҳод диҳад. Дар чунин машғулият хонанда мефаҳмад, ки масъулияти шаҳрвандӣ аз мушоҳидаи дақиқ, гуфтугӯ бо шахсони масъул ва пайгирии кори оғозшуда шакл мегирад.

Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон фурсатест, ки ба таҷрибаи давлатдории кишвар бо таваҷҷуҳ ба шароити он солҳо назар афканем. Иҷлосияи соли 1992, қабули Конститутсия ва савганди соли 1994, инчунин созиши сулҳи соли 1997 ҳар яке ҷойи худро дар ин таърих доранд. Омӯхтани ин рӯйдодҳо ба мо имкон медиҳад дарк кунем, ки оромии ҷомеа ба иҷрои уҳдадориҳои давлатӣ ва иштироки шаҳрвандон дар ҳалли масъалаҳои умумӣ такя мекунад.

 

Воҳидов У.М., н.и.и., дотсент,

мудири кафедраи иқтисоди рақамӣ ва логистика

 

Сарчашмаҳо

  1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 майи соли 2016, № 1320.
  2. Академияи ВКД. 16 ноябр - Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.
  3. АМИТ «Ховар». Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ ва рӯйдодҳои ноябри соли 1992.
  4. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, моддаҳои 5, 9, 64, 67 ва 68.
  5. СММ. Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ.
  6. Сомонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Шарҳи ҳоли Эмомалӣ Раҳмон.
  7. Нашрияи «Ҷумҳурият». Хотираҳо аз Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ.
  8. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Қарорҳои Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ.
  9. СММ. Протокол дар бораи гурезагон аз 13 январи соли 1997.
  10. Шӯрои Амнияти СММ. Қатъномаи № 968 аз 16 декабри соли 1994.
  11. СММ. Ҳайати нозирони Созмони Милали Муттаҳид дар Тоҷикистон.