Дар ҷаҳони муосир терроризм ва экстремизм аз ҷумлаи ҷиддитарин таҳдидҳо ба амнияти миллӣ ва суботи ҷомеа ба ҳисоб мераванд. Дар асри XXI, бо рушди босуръати технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ ва васеъ гардидани имкониятҳои шабакаҳои иҷтимоӣ, ин зуҳуроти хатарнок шаклҳои нав касб намуда, роҳҳои таъсиррасонии онҳо ба афкори ҷамъиятӣ, бахусус дар байни ҷавонон, бештар гардидаанд. Терроризм ва экстремизм ба шуури ҷамъиятӣ, фарҳанг, низоми таълиму тарбия ва сиёсати давлатӣ низ таъсири манфӣ мерасонанд. Ин амалҳо метавонанд боиси нооромии сиёсӣ, иҷтимоӣ ва маънавии ҷомеа гардида, амнияти давлатҳо ва суботи кишварҳоро халалдор созанд. Аз ин рӯ, ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои ифротӣ ва таъсири идеологияҳои тундгаро ба онҳо боиси нигаронии ҷиддӣ мебошад.

Терроризм ва экстремизм дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон, аз ҷумла Афғонистон, Сурия, Ироқ ва дигар кишварҳои гирифтори низоъ, ҳамчун мушкилоти ҷиддии байналмилалӣ боқӣ мондаанд. Дар ин замина, масъалаи таъмини амнияти миллӣ ва пешгирии зуҳуроти ифротгароӣ дар сиёсати давлатҳои ҷаҳон, аз ҷумла Ҷумҳурии Тоҷикистон, мавқеи муҳим дорад.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 декабри соли 2023 ба зарурати андешидани чораҳои мушаххас ҷиҳати муқовимат ба таҳдидҳои замони муосир, аз ҷумла терроризму экстремизм, қочоқи силоҳ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, киберҷиноятҳо ва дигар ҷиноятҳои фаромиллӣ таваҷҷуҳ зоҳир намудаанд. Вазъи тағйирёбандаи ҷаҳон ва афзоиши таҳдидҳои фаромиллӣ моро водор месозад, ки ба масъалаҳои таъмини амнияти миллӣ диққати аввалиндараҷа диҳем [5].

Пайравони созмонҳои террористию экстремистӣ бо мақсади ноором сохтани вазъи ҷомеа, барангехтани низоъҳои динӣ ва мазҳабӣ, инчунин тафриқаандозӣ миёни аҳолӣ фаъолият мекунанд. Онҳо барои гумроҳ намудани шаҳрвандон, бахусус ҷавонон, ва ҷалби онҳо ба созмонҳои манъшуда аз имкониятҳои интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ васеъ истифода мебаранд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва иттилоотии аҳолӣ, пеш аз ҳама, ҷавонон, яке аз роҳҳои муҳими пешгирии ин падидаҳо ба шумор меравад.

Терроризм ва экстремизм аз зуҳуроти хатарноки ҷаҳони муосир буда, оқибатҳои вазнини сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ба бор меоранд. Дар кишварҳое, ки аз фаъолияти гурӯҳҳои террористӣ осеб дидаанд, низоъҳои мусаллаҳона, вайроншавии инфрасохтор, муҳоҷирати маҷбурӣ, бекорӣ, камбизоатӣ ва маҳдуд гардидани дастрасӣ ба хизматрасониҳои асосӣ мушоҳида мешаванд. Чунин вазъ метавонад ба буҳронҳои башардӯстона ва паҳншавии бемориҳои сироятӣ низ мусоидат намояд.

Ҳадафи гурӯҳҳои террористӣ тавассути истифодаи зӯроварӣ ва тарсу ҳарос ба даст овардани мақсадҳои сиёсӣ ё идеологӣ мебошад. Фаъолияти онҳо ба ҳаёти осоиштаи шаҳрвандон таҳдид намуда, арзишҳои миллӣ, фарҳангӣ ва умумибашариро халалдор месозад. Аз ин рӯ, мубориза бо терроризм ва экстремизм бояд на танҳо бо чораҳои қудратӣ, балки тавассути пешгирии сабабҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва идеологии ҷалби одамон ба чунин гурӯҳҳо амалӣ карда шавад.

Тоҷикистони соҳибистиқлол низ дар таърихи навини худ рӯзҳои сангинро аз сар гузаронидааст. Ҳодисаҳои фоҷиабори солҳои навадуми асри XX ва ҷанги шаҳрвандӣ ба ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии мамлакат таъсири манфии амиқ расонида, хотираи талхи худро дар зеҳни мардум боқӣ гузоштанд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона ҷонибдори сулҳу ваҳдати миллӣ ва ҳамдигарфаҳмии байни шаҳрвандон мебошад. Дар ин замина, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд, ки Тоҷикистон, ки ҳанӯз солҳои навадуми асри гузашта давраи фоҷиабори муқовимат ба экстремизм ва терроризмро аз сар гузаронидааст, ҳамеша дар сафи пеши мубориза бо ин зуҳуроти хатарнок қарор дорад [5].

Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ барои рушди устувори давлат аҳаммияти ҳаётан муҳим доранд. Аз ин рӯ, ҳифзи истиқлолияти давлатӣ, таҳкими ягонагии миллӣ ва пешгирии ҳар гуна кӯшишҳои барангехтани низоъ вазифаи муҳимми давлат ва ҷомеа мебошад.

Барои дарки амиқи оқибатҳои терроризм, экстремизм ва нооромии сиёсӣ зарур аст, ки ба таҷрибаи таърихии кишвар назар андозем. Гузариши Тоҷикистон ба муносибатҳои иқтисодии бозорӣ дар шароити ниҳоят душвор сурат гирифт. Дар натиҷаи қатъ ё заиф гардидани робитаҳои иқтисодӣ бо ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ фаъолияти бисёр корхонаҳо коҳиш ёфта, сатҳи бекорӣ ва таваррум афзуд. Ин омилҳо ба паст шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва зиёд гардидани камбизоатӣ таъсир расониданд.

Дар баробари ин, ноустувории вазъи сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ барои гузаронидани ислоҳоти иқтисодӣ монеаҳои ҷиддӣ ба вуҷуд оварда, ба фазои сармоягузории кишвар таъсири манфӣ расониданд. Тибқи маълумоти дар адабиёти мавриди истифода овардашуда, хисороти иқтисодии ҷанги шаҳрвандӣ беш аз 10 миллиард доллари ИМА арзёбӣ гардидааст. Ин нишондиҳанда аз ҳаҷми буҷети давлатӣ дар соли 1995, ки тақрибан 95 миллион доллари ИМА-ро ташкил медод, хеле зиёд буд [1].

Пастравии иқтисодиёт ва шиддат гирифтани буҳрони иҷтимоӣ дар солҳои 1991-1996 ба таври назаррас мушоҳида мешуд. Гузариш аз иқтисодиёти фармонфармоӣ-маъмурӣ ба иқтисодиёти бозорӣ, дар якҷоягӣ бо оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ ва қатъ гардидани робитаҳои истеҳсолӣ, боиси коҳиши назарраси маҷмуи маҳсулоти дохилии ҷумҳурӣ гардид. Тибқи маълумоти манбаи истифодашуда, маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар ин давра то 67,4 фоиз коҳиш ёфта, беш аз 40 фоизи ин коҳиш ба оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ вобаста буд. Агар сатҳи миёнаи коҳиши солонаи маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил тақрибан 9 фоизро ташкил дода бошад, дар Тоҷикистон ин нишондиҳанда ба 25 фоиз баробар арзёбӣ шудааст [1].

Бахши воқеии иқтисодиёт, аз ҷумла кишоварзӣ ва саноат, ки дар таъмини аҳолӣ бо маҳсулоти зарурӣ ва фароҳам овардани ҷойҳои корӣ нақши муҳим доштанд, ба мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ гардиданд. Дар ин давра истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ 52,8 фоиз ва истеҳсолоти саноатӣ 65,8 фоиз коҳиш ёфт. Ин раванд боиси кам шудани ҳаҷми истеҳсолоти дохилӣ ва афзоиши вобастагӣ аз воридоти молу маҳсулот гардид.

Ҳамзамон, беқурбшавии пул даромадҳои воқеии аҳолиро коҳиш дода, нобаробарии иқтисодию иҷтимоиро шиддат бахшид. Фазои сармоягузорӣ низ осеб дида, мушкилоти қарздорӣ афзоиш ёфтанд [1].

Ин таҷриба собит менамояд, ки низоъҳои мусаллаҳона ва нооромии сиёсӣ на танҳо ба амнияти шаҳрвандон таҳдид мекунанд, балки метавонанд рушди иқтисодии кишварро барои солҳои зиёд боздоранд. Бинобар ин, таъмини сулҳу субот, фароҳам овардани ҷойҳои корӣ, коҳиш додани камбизоатӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ аз омилҳои муҳимми пешгирии зуҳуроти ифротгароӣ ба ҳисоб мераванд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди технологияҳои иттилоотӣ ҳар як шаҳрванди ватандӯст бояд дорои зиракии сиёсӣ, худшиносии миллӣ ва маърифати баланди ҳуқуқӣ бошад. Ҷавонон, ки неруи асосии пешбарандаи ҷомеа ва ояндаи давлат мебошанд, бояд арзишҳои миллӣ, фарҳангӣ ва умумибашариро хуб дарк намуда, аз таъсири ақидаҳои ифротӣ эмин бошанд.

Гурӯҳҳои экстремистӣ барои ҷалби ҷавонон аз роҳу усулҳои гуногуни таблиғотӣ истифода мебаранд. Онҳо метавонанд аз мушкилоти иҷтимоӣ, бекорӣ, эҳсоси ноумедӣ, камбуди донишҳои ҳуқуқӣ ва сатҳи пасти саводи иттилоотӣ суиистифода намуда, ба ҷавонон ваъдаҳои ҷолиб диҳанд. Дар натиҷа, баъзе ҷавонон бе дарки оқибатҳои воқеии чунин қарорҳо ба гурӯҳҳои хатарнок ҷалб мешаванд ва ояндаи худро зери хатар мегузоранд.

Аз ин рӯ, баланд бардоштани сатҳи дониш, ташаккули тафаккури интиқодӣ, омӯзиши арзишҳои миллӣ ва тарбияи ҳисси масъулиятшиносӣ дар байни ҷавонон аҳаммияти махсус дорад. Оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма бояд дар ин самт ҳамкории муассир дошта бошанд.

Дар ин раванд, иҷрои талаботи санадҳои меъёрии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон» ва санадҳои қонунгузории марбут ба масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд, аҳаммияти муҳим дорад [2]. Тарбияи дурусти насли наврас, эҳтиром ба қонун, таҳкими худшиносии миллӣ ва ташаккули мавқеи мустақили шаҳрвандӣ метавонанд ҷавононро аз таъсири таблиғоти ифротӣ ҳифз намоянд.

Ҳамзамон, зарур аст, ки ҷавонон тарзи дурусти истифодаи интернет ва шабакаҳои иҷтимоиро омӯзанд, иттилоотро аз сарчашмаҳои боэътимод санҷанд ва ба маводи барангезандаи кинаю адоват, таассуб ва зӯроварӣ дода нашаванд. Баланд бардоштани саводи рақамӣ ва иттилоотӣ яке аз самтҳои муҳимми муқовимат ба таблиғоти террористию экстремистӣ мебошад.

Дар шароити ноустувории ҷаҳони муосир ҳар як шаҳрванди Тоҷикистонро зарур аст, ки қадри озодӣ, сулҳу оромӣ ва истиқлолияти давлатиро донад ва дар пешрафту шукуфоии Ватани азиз саҳм гузорад. Ҳифзи истиқлолият, тамомияти арзӣ ва амнияти миллӣ танҳо вазифаи сохторҳои давлатӣ нест, балки масъулияти муштараки тамоми ҷомеа мебошад.

Ватандӯстӣ бояд дар эҳтиром ба қонун, меҳнати ҳалол, ҳифзи манфиатҳои миллӣ, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон ва саҳмгузорӣ дар рушди кишвар ифода ёбад. Ҳамзамон, эҳтироми гуногунандешӣ, таҳаммулпазирӣ ва пешгирии ҳар гуна табъизу тафриқаандозӣ барои таҳкими ваҳдати миллӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.

Дар тарбияи ҷавонон бояд ба арзишҳои ахлоқӣ, инсондӯстӣ, эҳтироми калонсолон, ғамхорӣ нисбат ба ятимону маъюбон ва дастгирии оилаҳои ниёзманд диққати махсус дода шавад. Ҷомеае, ки дар он ҳамдигарфаҳмӣ, адолат, ҳамкорӣ ва масъулияти иҷтимоӣ ҳукмфармост, барои паҳн гардидани ақидаҳои ифротӣ муҳити камтар мусоид фароҳам меорад.

Ҳамзамон, мубориза бо терроризм ва экстремизм бояд дар доираи қонун, бо риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва принсипҳои адолат амалӣ карда шавад. Пешгирии ифротгароӣ танҳо дар сурати ҳамоҳангии чораҳои ҳуқуқӣ, таълимӣ, фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва иттилоотӣ метавонад самаранок бошад.

Ҳамин тариқ, терроризм ва экстремизм аз таҳдидҳои ҷиддии асри XXI буда, ба амнияти миллӣ, суботи сиёсӣ, рушди иқтисодӣ ва ҳамбастагии иҷтимоии ҷомеа таъсири манфӣ мерасонанд. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки нооромии сиёсӣ ва низоъҳои мусаллаҳона метавонанд ба иқтисодиёт, сатҳи зиндагии аҳолӣ ва рушди минбаъдаи давлат зарари бузург расонанд.

Муқовимат ба ин зуҳурот кори танҳо як мақомоти давлатӣ нест, балки масъулияти муштараки давлат, ҷомеаи шаҳрвандӣ, муассисаҳои таълимӣ, оила ва ҳар як шаҳрванди огоҳ мебошад. Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқию сиёсӣ, рушди тафаккури интиқодӣ, тарбияи ватандӯстӣ, таҳкими ваҳдати миллӣ, беҳтар намудани шароити иҷтимоию иқтисодӣ ва истифодаи дурусти технологияҳои иттилоотӣ аз ҷумлаи роҳҳои муҳимми пешгирии терроризм ва экстремизм ба ҳисоб мераванд.

Аз ин рӯ, ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон бояд сулҳу субот, истиқлолияти давлатӣ ва ваҳдати миллиро қадр намуда, барои ҳифзи онҳо саҳми худро гузорад. Тарбияи насли наврас дар рӯҳияи ватандӯстӣ, инсондӯстӣ, эҳтиром ба қонун ва таҳаммулпазирӣ барои ташаккули ҷомеаи солим, амн ва пешрафта заминаи устувор фароҳам меорад. Танҳо бо ҳамдигарфаҳмӣ, ҳамбастагӣ ва масъулияти баланди шаҳрвандӣ метавон ҷомеаи осоишта, инсонпарвар ва устуворро бунёд намуд.

Адабиёт

Абдулхайров Ф. М. Хатари терроризм ва экстремизм ба ҷаҳони муосир // «Молия ва иқтисод». - 28 феврали соли 2022. - №14.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон» аз 23 феврали соли 2023, №1920.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бо экстремизм» аз 2 январи соли 2020, №1655.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат бо терроризм» аз 23 декабри соли 2021, №1808.

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ». - Душанбе, 28 декабри соли 2023. - URL:

 

Фахриддин АБДУЛХАЙРОВ,

доктори фалсафа (PhD), муаллими калони кафедраи аудит ва назорати молиявӣ