Маърифат, худшиносӣ ва масъулияти ҷомеа - се сипари боэътимод дар муқобили идеологияи ифротӣ

Ҷавонӣ фасли ҷустуҷӯ, орзу, ташаккули ҷаҳонбинӣ ва интихоби роҳи зиндагист. Дар ин марҳилаи ҳассос ҳар андеша метавонад ба эътиқод, ҳар таъсир ба мавқеъ ва ҳар интихоби нодуруст ба сарнавишти инсон таъсир расонад. Маҳз аз ҳамин ҷост, ки ҳифзи ҷавонон аз таблиғоти ифротӣ танҳо масъалаи амниятӣ нест, балки вазифаи муҳимми тарбиявӣ, иҷтимоӣ ва маънавии ҷомеа ба шумор меравад.

Имрӯз, ки ҷаҳони иттилоотӣ сарҳад намешиносад ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҷузъи ҷудонашавандаи зиндагии ҷавонон табдил ёфтаанд, мубориза бо терроризм ва экстремизм низ шаклу мазмуни нав касб мекунад. Агар пештар таблиғи ғояҳои ифротӣ бештар дар доираҳои маҳдуд сурат мегирифт, акнун паҳнкунандагони чунин андешаҳо метавонанд аз имкониятҳои муҳити рақамӣ истифода бурда, ба зеҳну эҳсоси ҷавонон таъсир расонанд.

Дар чунин шароит саволи муҳим ба миён меояд: чӣ бояд кард, то ҷавон дар баробари ҳар гуна таблиғоти ифротӣ мавқеи мустақил дошта бошад, ҳақиқатро аз фиреб фарқ кунад ва ояндаи худро ба дасти нафароне насупорад, ки аз содагӣ, эҳсосот ё мушкилоти зиндагии ӯ сӯиистифода мекунанд?

Посухи ин пурсишро дар пешгирӣ аз ин хатарҳо бояд ҷуст, ки он бешакк аз маърифат оғоз мешавад, бо тарбияи дуруст тақвият меёбад ва бо масъулияти муштараки оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеа ва давлат натиҷа медиҳад.

Бояд зикр намуд, ки ифротгароӣ якбора дар тафаккури инсон пайдо намешавад. Дар бисёр ҳолатҳо он метавонад тадриҷан, зери таъсири як қатор омилҳои иҷтимоӣ, равонӣ, иттилоотӣ ва идеологӣ ташаккул ёбад. Камтаҷрибагӣ, ноогоҳӣ, эҳсоси танҳоӣ, ноумедӣ аз оянда, боварии беандеша ба шахсони ношинос ва надоштани малакаи таҳлили иттилоот метавонанд заминаи таъсирпазирии баъзе ҷавононро фароҳам оваранд.

Албатта, на ҳар ҷавони дорои мушкилоти иҷтимоӣ ба ифротгароӣ рӯ меорад ва на ҳар шахси истифодабарандаи шабакаҳои иҷтимоӣ дар маърази чунин хатар қарор дорад. Аммо маҳз ҳамин омилҳо зарурати таваҷҷуҳи бештар ба тарбия, дастгирии равонӣ ва иҷтимоӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва ташаккули тафаккури интиқодиро нишон медиҳанд.

Таблиғгарони ифротӣ одатан аз ниёзҳои воқеӣ ва эҳсосоти инсон истифода мекунанд. Онҳо метавонанд ба ҷавоне, ки мехоҳад худро муҳим эҳсос кунад, ваъдаи мақому нуфуз диҳанд; ба шахси аз вазъи зиндагӣ норозӣ умеди бардурӯғ пешниҳод намоянд; ба инсони камтаҷриба бошад, андешаҳои яктарафаро ҳамчун ҳақиқати мутлақ муаррифӣ кунанд. Дар чунин мавридҳо ҳадаф танҳо паҳн кардани як ақида нест. Мақсад метавонад тадриҷан тағйир додани тарзи фикрронӣ, заиф кардани эътимод ба арзишҳои инсонӣ ва қонун, барангехтани душманӣ нисбат ба дигарон ва дар ниҳоят сафед кардани зӯроварӣ бошад.

Бояд дарк кард, ки экстремизм ва терроризм мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ва моҳиятӣ яксон нестанд. Ҳар андешаи тунду норозигӣ худ аз худ терроризм маҳсуб намешавад. Хатари ҷиддӣ замоне ба миён меояд, ки ақидаҳои ифротӣ ба таҳаммулнопазирӣ, барангехтани нафрат, сафед кардани зӯроварӣ ва фаъолияти ғайриқонунӣ роҳ мекушоянд. Аз ин рӯ, пешгирии ифротгароӣ маънои маҳдуд кардани андешаи мустақилро надорад. Баръакс, он ба ташаккули шахсияти огоҳ, дорои тафаккури мустақил, эҳтиромгузор ба ҳуқуқи дигарон ва масъулиятшинос мусоидат мекунад.

Интернет барои ҷавонон имконияти бесобиқаи омӯзиш, муошират, рушди истеъдод ва шиносоӣ бо дастовардҳои ҷаҳони муосирро фароҳам овардааст. Бо вуҷуди ин, муҳити рақамӣ метавонад мавриди истифодаи ашхос ва гурӯҳҳое низ қарор гирад, ки мехоҳанд тавассути маълумоти бардурӯғ, таблиғоти ҳадафманд ва барангехтани эҳсосоти шадид ба шуури ҷавонон таъсир расонанд. Дар чунин муҳит на ҳама маълумоте, ки ҷолиб, таъсирбахш ё бо итминони зиёд пешниҳод мешавад, дуруст аст. Баъзан як навори кӯтоҳ, акси таҳрифшуда ё паёми эҳсосбарангез метавонад воқеиятро яктарафа нишон диҳад. Такрори пайдарпайи чунин маводҳо низ метавонад дар шуури истифодабаранда тасаввуроти нодуруст ба вуҷуд оварад.

Мушкил дар он нест, ки ҷавон интернет истифода мекунад. Мушкил он аст, ки оё ӯ метавонад сарчашмаи маълумотро санҷад, мақсади паҳнкунандаи онро дарк намояд ва байни далели воқеӣ ва иддаои беасос фарқ гузорад.

Ҷавони дорои саводи расонаӣ пеш аз бовар кардан мепурсад: ин маълумот аз куҷо пайдо шудааст? Оё сарчашмаи он боэътимод аст? Чаро муаллиф мехоҳад дар ман хашм, тарс ё нафрат бедор кунад? Оё далелҳои дигар низ мавҷуданд, ки дурустии ин хабарро тасдиқ мекунанд? Ин гуна саволҳо нишонаи шаккокии бемаврид нестанд. Онҳо далели тафаккури солим ва муносибати масъулона ба иттилоот мебошанд.

Созмони Милали Муттаҳид дар барномаҳои пешгирии экстремизми хушунатомез ба зарурати ҷалби ҷавонон, ташаккули таҳаммулпазирӣ ва баланд бардоштани устувории ҷомеа дар муқобили таблиғоти ифротӣ таваҷҷуҳ медиҳад. Ҳамчунин, саводи расонаӣ ва муоширати дуруст дар фазои рақамӣ аз воситаҳои муҳимми пешгирии таъсири чунин таблиғот ба шумор мераванд. Пас, яке аз вазифаҳои муҳими замони муосир ин аст, ки ҷавонон на танҳо истифодаи технологияҳои рақамиро омӯзанд, балки фарҳанги истифодаи онҳоро низ аз худ кунанд.

Дар муқобили таблиғоти ифротӣ танҳо огоҳ кардани ҷавонон аз хатарҳо кофӣ нест. Зарур аст, ки онҳо тавонанд мустақилона андеша кунанд, далелҳоро муқоиса намоянд, ба саволҳои душвор ҷавоб ҷӯянд ва қарорҳои худро бо масъулият қабул кунанд. Донише, ки танҳо барои имтиҳон аз худ карда мешавад, на ҳамеша инсонро аз таъсири таблиғоти фиребанда ҳифз мекунад. Барои ин дониш бояд ба ҷаҳонбинӣ, фарҳанги фикрронӣ ва мавқеи устувори шаҳрвандӣ табдил ёбад.

Маърифати ҳуқуқӣ низ дар ин раванд нақши муҳим дорад. Ҷавон бояд ҳуқуқу озодиҳои худ ва дигарон, уҳдадориҳои шаҳрвандӣ, арзиши волоияти қонун ва оқибатҳои ҳуқуқии иштирок дар фаъолияти ғайриқонуниро дарк намояд. Донистани қонун ба ӯ имкон медиҳад, ки ваъдаҳои фиребанда, даъватҳои ғайриқонунӣ ва кӯшишҳои ҷалби худро ба амалҳои хатарнок дуруст арзёбӣ кунад.

Дар баробари ин, маърифати динӣ ва ахлоқӣ бояд ба фаҳмиши амиқ, омӯзиши сарчашмаҳои боэътимод ва эҳтиром ба шаъну шарафи инсон такя намояд. Ҳар гуна тафсири яктарафа, ки нафратро нисбат ба дигарон барангехта, зӯровариро сафед мекунад, бояд бо дониш, далел ва андешаи солим мавриди баррасӣ қарор гирад.

Ҳеҷ ҷойи шакку шубҳа нест, ки пешгирии ифротгароӣ аз оила оғоз меёбад. Кӯдак пеш аз он ки ба муҳити мактаб ва ҷомеа ворид шавад, дар оила тарзи муносибат бо одамон, арзёбии рафтор, эҳтиром ба дигарон ва муносибат ба мушкилоти зиндагиро меомӯзад. Вале тарбия танҳо ба насиҳат кардан маҳдуд намешавад. Муносибати самимӣ, гӯш кардани сухани фарзанд, таваҷҷуҳ ба мушкилоти ӯ ва фароҳам овардани фазои эътимоднок аҳаммияти бештар доранд.

Агар ҷавон дар оила худро танҳо, ношунида ё нодидагирифта эҳсос кунад, эҳтимол дорад, ки барои дарёфти таваҷҷуҳ ва дастгирӣ ба муҳити дигар рӯ оварад. Ин маънои онро надорад, ки ҳар ҷавони дорои мушкили оилавӣ ба хатари ифротгароӣ дучор мешавад. Аммо муносибатҳои солими оилавӣ метавонанд омили муҳими ҳифзкунанда бошанд.

Падару модар бояд ба зиндагии фарзанд таваҷҷуҳ дошта бошанд, дӯстону ҳамсуҳбатони ӯро бишносанд, бо истифодаи интернеташ муносибати оқилона дошта бошанд ва муҳимтар аз ҳама, барои суҳбати озоду бе тарс шароит фароҳам оваранд.

Баъзан як суҳбати саривақтӣ, як сухани дастгиркунанда ё омодагии падару модар барои шунидани фарзанд метавонад аз садҳо насиҳати дермонда таъсирбахштар бошад.

Дар баробари ин, муассисаҳои таълимӣ низ дар ташаккули ҷаҳонбинӣ, мавқеи шаҳрвандӣ ва фарҳанги муоширати ҷавонон нақши калидӣ доранд. Вазифаи онҳо танҳо додани донишҳои фаннӣ нест. Онҳо бояд барои рушди қобилияти таҳлил, эҳтироми гуногунандешӣ, масъулияти иҷтимоӣ ва муносибати қонунмандона ба зиндагӣ низ замина гузоранд.

Дар дарсҳо ва чорабиниҳои тарбиявӣ масъалаҳои терроризм ва экстремизм набояд танҳо бо таъкиду таҳдид ба ҷазо ва оқибатҳои манфӣ маҳдуд шаванд. Зарур аст, ки сабабҳои таъсирпазирии ҷавонон, роҳҳои шинохтани таблиғоти манипулятивӣ, аҳаммияти саводи расонаӣ ва усулҳои ҳалли осоиштаи ихтилофҳо низ шарҳ дода шаванд. Омӯзгор бояд ба шогирдон на танҳо ҷавоби дуруст, балки роҳи ёфтани ҷавобро омӯзонад. Тарбияи шахсияти мустақил аз он оғоз меёбад, ки ҷавон далелро аз овоза, баҳси солимро аз таҳқир ва андешаи интиқодиро аз нафрати кӯр фарқ карда тавонад.

Ҳамзамон, зарур аст, ки муҳити таълимӣ барои ҷавонон имкониятҳои воқеии худшиносӣ ва худтакмилдиҳӣ фароҳам оварад. Иштирок дар олимпиадаҳо, маҳфилҳои эҷодӣ, фаъолияти ихтиёрӣ, варзиш ва лоиҳаҳои иҷтимоӣ ба ҷавонон имкон медиҳад, ки истеъдоди худро инкишоф дода, мақсади зиндагии худро муайян намоянд. Ҷавоне, ки ба ояндаи худ бовар дорад, соҳиби ҳадафи равшан аст ва дар ҷомеа ҷойгоҳи худро мебинад, барои қабули ваъдаҳои фиребанда заминаи камтар дорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти муқовимат ба экстремизм ва терроризм заминаи ҳуқуқӣ ва таҷрибаи муайяни пешгирикунанда дорад. Бо вуҷуди ин, тағйирёбии муҳити иттилоотӣ ва пайдоиши шаклҳои нави таблиғоти ифротӣ тақозо менамояд, ки корҳои фаҳмондадиҳӣ ва тарбиявӣ пайваста такмил дода шаванд. Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 феврали соли 2026, № 73, Стратегияи пешгирии экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040 ва нақшаи чорабиниҳои амалисозии он барои солҳои 2026–2030 тасдиқ гардиданд.

Дар Стратегия пешгирии барвақтии экстремизм дар оила, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа, коҳиш додани омилҳои мусоидаткунанда ба ин падида, тақвияти чораҳои пешгирикунанда нисбат ба гурӯҳҳои осебпазир ва таъмини амнияти иттилоотӣ аз самтҳои муҳим арзёбӣ шудаанд.

Ин санад зарурати муносибати фарогирро ба масъала таъкид мекунад. Яъне, муқовимат ба экстремизм ва терроризм набояд танҳо ба чораҳои мақомоти ҳифзи ҳуқуқ маҳдуд гардад. Ҳамкории ниҳодҳои давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, оила, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма низ аҳаммияти калон дорад.

Муборизаи муассир бо идеологияи ифротӣ аз эҷоди муҳити огоҳ, адолатпарвар ва масъулиятшинос оғоз меёбад. Ҷомеа бояд на танҳо аз хатар огоҳ бошад, балки роҳҳои шинохтан, пешгирӣ ва вокуниши дурустро низ омӯзад.

Ҷавонон на танҳо ояндаи миллат, балки неруи созандаи имрӯзаи онанд. Аз дониш, ҷаҳонбинӣ, ахлоқ ва мавқеи шаҳрвандии онҳо суботи ҷомеа, рушди иқтисодӣ ва пешрафти фарҳангии кишвар вобастагии амиқ дорад. Аз ин рӯ, ҳифзи ҷавонон аз идеологияи ифротӣ набояд танҳо бо даъватҳои умумӣ ва чорабиниҳои расмӣ маҳдуд шавад. Ба онҳо бояд дониш диҳем, саволҳояшонро бишнавем, барои рушди истеъдодашон шароит фароҳам орем ва бо рафтору муносибати худ намунаи эҳтиром ба қонун, адолат ва инсонпарварӣ бошем.

Дар ниҳоят, муқовимат ба идеологияи ифротӣ аз як ҳақиқати одӣ оғоз мешавад: ҷавонро танҳо аз хатар огоҳ кардан кофӣ нест, балки бояд ба ӯ қудрати шинохтани хатарро омӯзонд. Ин қудрат аз дониш, тафаккури мустақил, худшиносӣ, ахлоқи ҳамида ва эҳсоси масъулият дар назди ҷомеа сарчашма мегирад. Пас, агар хоҳем, ки ҷавонони мо ояндаи худро бо дасти худ созанд, имрӯз бояд ба маърифати онҳо сармоягузорӣ кунем, ба андешаи онҳо эҳтиром гузорем ва дар ташаккули шахсияти устувору созандаашон саҳми воқеӣ гузорем. Зеро сипари боэътимоди ҷомеа дар муқобили ифротгароӣ зиракиест, ки бар дониш, хирад ва масъулият асос ёфтааст.

 

Ҷаъмахон ҶАНГИЗОДА,

ассистенти кафедраи фалсафаи ДДМИТ