Мардуми тоҷик аз ҷумлаи халқҳои куҳанбунёди ҷаҳон буда, дар тули таърихи чандинҳазорсолаи худ фарҳанг, анъана ва расму оинҳои ғаниро ба вуҷуд овардааст, ки то имрӯз дар ҳаёти маънавию иҷтимоии ҷомеа ҷойгоҳи хосса доранд. Ҷашнҳои таърихӣ яке аз бахшҳои муҳимми ин мероси фарҳангӣ ба шумор рафта, ҷаҳонбинӣ, тарзи зиндагӣ, муносибати инсон ба табиат ва арзишҳои ахлоқии ниёгонро таҷассум менамоянд. Дар миёни онҳо Наврӯз, Меҳргон, Сада ва Тиргон мақоми махсус доранд, зеро ҳар яке бо фаслҳои сол, фаъолияти кишоварзӣ ва суннатҳои қадимаи мардумони ҳавзаи фарҳангии эронӣ пайванди ногусастанӣ дорад.

Ҷашнҳои бостонии тоҷикон танҳо маросимҳои шодиву нишот ва фароғат набуда, балки таҷрибаи таърихӣ, донишҳои мардумӣ ва муносибати гузаштагонро ба муҳити зист дар худ ҳифз кардаанд. Дар давраҳое, ки зиндагии мардум асосан ба кишоварзӣ, чорводорӣ ва истифодаи сарватҳои табиӣ вобастагӣ дошт, тағйирёбии фаслҳои сол барои фаъолияти иқтисодию иҷтимоӣ аҳаммияти бевосита дошт. Аз ҳамин ҷиҳат, фарорасии баҳор, ҷамъоварии ҳосил, омодагӣ ба киштукор ва қадршиносии обу рӯшноӣ дар фарҳанги мардумӣ бо ҷашну маросимҳои махсус таҷлил мегардиданд.

Бо гузашти асрҳо мазмун ва шакли баргузории ин ҷашнҳо тағйир ёфта бошад ҳам, бисёре аз унсурҳои онҳо дар хотираи таърихӣ ва анъанаҳои мардумӣ то имрӯз боқӣ мондаанд. Эҳёи ҷашнҳои миллӣ дар даврони соҳибистиқлолии Тоҷикистон барои омӯзиш, ҳифз ва муаррифии ин мероси арзишманд имкониятҳои бештар фароҳам овард. Имрӯз ҷашнҳои ниёгон дар баробари аҳаммияти таърихию фарҳангӣ, ба воситаи муҳими шинос намудани насли ҷавон бо арзишҳои миллӣ ва густариши робитаҳои фарҳангии байналмилалӣ табдил ёфтаанд.

НАВРӮЗ - ҶАШНИ ЭҲЁИ ТАБИАТ ВА ОҒОЗИ ЗИНДАГИИ НАВ

Дар миёни ҷашнҳои таърихии тоҷикон Наврӯз мавқеи барҷаста дорад. Ин ҷашни бостонӣ бо фарорасии баҳор, баробаршавии шабу рӯз ва оғози соли нави табиӣ алоқаманд мебошад. Калимаи «Наврӯз» маънои «рӯзи нав»-ро дошта, дар фарҳанги мардуми тоҷик рамзи эҳёи табиат, покизагӣ, умед ва оғози марҳалаи нави зиндагӣ ба ҳисоб меравад.

Наврӯз таърихи бисёр қадима дошта, решаҳои он ба фарҳанги пешазисломии мардумони эронитабор мерасанд. Дар сарчашмаҳои таърихию адабӣ, аз ҷумла дар «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ, пайдоиши Наврӯз бо подшоҳи асотирӣ Ҷамшед алоқаманд дониста мешавад. Ин ривоят ҷузъи мероси асотирии ҷашн буда, набояд ҳамчун далели қатъии таърихии пайдоиши он қабул карда шавад.

Яке аз хусусиятҳои муҳимми Наврӯз пайванди устувори он бо табиат ва фаъолияти инсон мебошад. Дар ин айём мардум ба тозакунии хонаю манзил, ободонии маҳал, шинонидани ниҳолҳо, омода намудани таомҳои миллӣ ва баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ машғул мешаванд. Ин суннатҳо аз муносибати некбинонаи гузаштагон ба покизагӣ, меҳнат ва ҳифзи муҳити зист дарак медиҳанд.

Дар фарҳанги тоҷикон суманакпазӣ аз ҷумлаи анъанаҳои маъруфу рамзии Наврӯз ба шумор меравад. Суманак аз гандуми сабзонидашуда омода гардида, дар тасаввуроти мардумӣ рамзи фаровонӣ, сабзиш ва умеди ҳосили фаровон мебошад. Ҷамъ омадани занону духтарон дар маросими суманакпазӣ, сурудхонӣ ва иҷрои расму оинҳои мардумӣ ба ҳифзи анъанаҳои шифоҳӣ, таҳкими робитаҳои иҷтимоӣ ва интиқоли таҷрибаи фарҳангӣ аз насл ба насл мусоидат мекунад.

Наврӯз имрӯз мақоми байналмилалӣ низ дорад. Созмони Милали Муттаҳид 21 мартро ҳамчун Рӯзи байналмилалии Наврӯз эътироф намудааст. Ин ҷашн ба Феҳристи репрезентативии мероси фарҳангии ғайримоддии башарияти ЮНЕСКО низ ворид гардидааст. Тоҷикистон яке аз кишварҳои фаъол дар самти ҳифз ва муаррифии байналмилалии суннатҳои Наврӯз мебошад.

Эътирофи байналмилалии Наврӯз шаҳодат медиҳад, ки ин ҷашн дар баробари аҳаммияти миллӣ, мероси муштараки фарҳангии халқҳои гуногун низ маҳсуб меёбад. Суннатҳои меҳмоннавозӣ, аёдати хешовандон, оштӣ ва бахшиш, эҳтироми калонсолон ва кумак ба ниёзмандон аз ҷумлаи арзишҳое мебошанд, ки дар маросимҳои наврӯзӣ таҷассум ёфтаанд.

МЕҲРГОН - ҶАШНИ ҲОСИЛ, МЕҲНАТ ВА ФАРОВОНӢ

Меҳргон яке аз ҷашнҳои қадимаи мардумони эронитабор буда, бо фасли тирамоҳ ва ҷамъоварии ҳосили кишоварзӣ алоқаманд аст. Дар анъанаҳои таърихӣ ин ҷашн бо номи Меҳр, ки дар ҷаҳонбинии қадима бо аҳду паймон, дӯстӣ ва рӯшноӣ иртибот дошт, пайванд дода мешавад.

Агар Наврӯз оғози сабзиш ва фаъолияти кишоварзиро таҷассум намояд, пас Меҳргон ба давраи ҷамъбасти меҳнати деҳқон ва баҳрабардорӣ аз ҳосили парваришёфта рост меояд. Аз ин рӯ, ҷашни мазкур дар фарҳанги кишоварзӣ маънои сипосгузорӣ аз неъматҳои табиат ва қадршиносии заҳмати инсонро дорад.

Дар гузашта Меҳргон бо оростани дастархон, пешниҳоди меваҳои мавсимӣ, баргузории маросимҳои ҷамъиятӣ ва изҳори шодмонӣ аз фаровонии ҳосил таҷлил мегардид. Дар суннатҳои имрӯза низ намоиши маҳсулоти кишоварзӣ, меваю сабзавот, ҳунарҳои мардумӣ ва баргузории барномаҳои фарҳангӣ аз унсурҳои маъмули таҷлили ин ҷашн ба ҳисоб мераванд.

Меҳргон бо муносибати инсон ба замин ва меҳнати созанда низ робитаи зич дорад. Парвариши маҳсулоти кишоварзӣ, нигоҳубини боғу токзор ва ҷамъоварии ҳосил аз дониш ва таҷрибаи чандин насли деҳқонон вобаста мебошад. Ҷашни Меҳргон имконият фароҳам меорад, ки ин таҷрибаҳо ба ҷавонон муаррифӣ гардида, эҳтиром ба меҳнати кишоварзӣ ва истеҳсолкунандагони маҳсулоти ватанӣ тақвият ёбад.

Соли 2024 маросими Меҳргон бо пешниҳоди муштараки Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон ба Феҳристи репрезентативии мероси фарҳангии ғайримоддии башарияти ЮНЕСКО ворид гардид. Дар тавсифи ЮНЕСКО ин ҷашн бо ҳосили тирамоҳӣ, анъанаҳои ҷамъиятӣ, ҳунарҳои мардумӣ ва интиқоли донишҳои фарҳангӣ аз насл ба насл алоқаманд дониста шудааст.

Дар шароити муосир Меҳргон барои муаррифии маҳсулоти кишоварзии ватанӣ, дастовардҳои деҳқонон ва ҳунарҳои мардумӣ низ заминаи мусоид фароҳам меорад. Ин ҷашн метавонад таваҷҷуҳи ҷавононро ба соҳаи кишоварзӣ, истифодаи оқилонаи замин ва ҳифзи суннатҳои истеҳсолии мардумӣ бештар намояд.

САДА - ҶАШНИ РӮШНОӢ, ГАРМӢ ВА ОМОДАГӢ БА БАҲОР

Ҷашни Сада аз қадимтарин оинҳои мавсимии мардумони эронитабор ба ҳисоб меравад. Ин ҷашн дар фасли зимистон таҷлил гардида, бо рӯшноӣ, гармӣ ва омодагӣ ба оғози корҳои кишоварзӣ робитаи таърихӣ дорад. Мувофиқи тақвими мардумӣ, Сада ба даврае рост меояд, ки то фарорасии баҳор панҷоҳ шабу панҷоҳ рӯз боқӣ мемонад.

Яке аз унсурҳои асосии ҷашни Сада афрӯхтани оташ мебошад. Дар ҷаҳонбинии қадима оташ бо рӯшноӣ ва гармӣ алоқаманд буда, дар маросимҳои мардумӣ ҷойгоҳи хосса дошт. Дар ривоятҳои «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ пайдоиши ҷашни Сада бо шоҳи асотирӣ Ҳушанг ва кашфи оташ пайванд дода мешавад. Ин достон аз муносибати қадимаи инсон ба оташ ва нақши он дар ҳаёти башар дарак медиҳад.

Ҷашни Сада бо фаъолияти деҳқонону боғпарварон низ робитаи ногусастанӣ дорад. Дар ин айём омодагӣ ба мавсими киштукор, нигоҳубини дарахтон ва дигар корҳои кишоварзӣ аҳаммияти бештар пайдо мекунанд. Дар баъзе анъанаҳои мардумӣ тоза кардани ҷӯйборҳо, ба тартиб овардани замин ва омода намудани олоти меҳнат аз ҷумлаи корҳои марбут ба ин давра ба шумор мераванд.

Бо эҳёи ҷашнҳои миллӣ дар Тоҷикистон Сада низ дар ҳаёти фарҳангии ҷомеа ҷойгоҳи хосса пайдо кард. Имрӯз дар доираи таҷлили он намоишҳои маҳсулоти кишоварзӣ, ниҳолҳо, тухмиҳои зироатӣ, ҳунарҳои мардумӣ ва барномаҳои фарҳангӣ баргузор мегарданд.

Соли 2023 ҷашни Сада бо пешниҳоди муштараки Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон ба Феҳристи репрезентативии мероси фарҳангии ғайримоддии башарияти ЮНЕСКО ворид карда шуд. Дар тавсифи ЮНЕСКО Сада ҳамчун ҷашни мавсимӣ муаррифӣ гардида, санаи 30 январ ҳамчун рӯзи таҷлили он зикр шудааст.

Мазмуни ин ҷашн барои ҷомеаи муосир низ аҳаммияти тарбиявӣ дорад. Сада ба инсон зарурати омодагӣ ба меҳнат, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва нигоҳдории анъанаҳои кишоварзиро хотиррасон менамояд. Аз ин рӯ, омӯзиши он метавонад ба тарбияи фарҳанги меҳнатдӯстӣ, эҳтиром ба табиат ва муносибати масъулона ба муҳити зист мусоидат кунад.

ТИРГОН - ҶАШНИ ОБ, БОРОН ВА САРСАБЗИИ ТАБИАТ

Тиргон низ яке аз ҷашнҳои бостонии мардумони эронитабор буда, бо фасли тобистон, об, борон ва ҳосилхезии замин алоқаманд мебошад. Ин ҷашн дар тақвими қадима ба моҳи Тир тааллуқ дошта, дар сарчашмаҳои таърихию адабӣ бо расму оинҳои марбут ба обу боришот ёд мешавад.

Дар фарҳанги мардумони минтақа, ки зиндагии онҳо аз кишоварзӣ ва истифодаи об вобастагии зиёд дошт, об ҳамчун сарчашмаи ҳаёт ва омили асосии ҳосилхезии замин қадр карда мешуд. Маҳз ҳамин муносибат дар мазмуну муҳтавои ҷашни Тиргон инъикос ёфтааст.

Яке аз хусусиятҳои ин ҷашн баргузории маросимҳои вобаста ба об мебошад. Дар баъзе анъанаҳо обпошӣ, ҷамъомадҳои мардумӣ, сурудхонӣ ва дигар расму оинҳо ҷой доштанд. Ин амалҳо дар фарҳанги мардумӣ бо орзуи бориши борон, фаровонии об ва ба даст овардани ҳосили хуб алоқаманд буданд.

Тиргон дар адабиёти классикии форсу тоҷик низ мавриди ёдоварӣ қарор гирифтааст. Дар ривоятҳои қадима ин ҷашн бо достони Ораши камонгир пайванд дорад. Мувофиқи ин ривоят, Ораш барои муайян намудани сарҳади байни ду сарзамин тире партоб мекунад. Достони мазкур ҷузъи мероси асотирии мардумони эронитабор буда, дар омӯзиши ҷаҳонбинӣ ва тасаввуроти таърихии ниёгон аҳаммияти хосса дорад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои охир ба эҳё ва таҷлили Тиргон таваҷҷуҳи бештар зоҳир мегардад. Ин ҷашн дар қатори Наврӯз, Меҳргон ва Сада ҳамчун яке аз ҷашнҳои мавсимии ниёгон мавриди омӯзишу муаррифӣ қарор гирифта, робитаи он бо фарҳанги истифодаи об ва анъанаҳои кишоварзӣ шарҳ дода мешавад.

Дар шароити имрӯза, ки масъалаҳои тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва истифодаи самараноки захираҳои обӣ аҳаммияти рӯзафзун пайдо кардаанд, омӯзиши суннатҳои марбут ба Тиргон метавонад барои тарбияи муносибати эҳтиёткорона ва масъулона ба обу муҳити зист заминаи мусоид фароҳам оварад.

ҶАШНҲОИ ТАЪРИХӢ ВА ҲИФЗИ ҲУВИЯТИ ФАРҲАНГӢ

Наврӯз, Меҳргон, Сада ва Тиргон, сарфи назар аз фарқияти замони баргузорӣ ва хусусиятҳои маросимӣ, дорои пайванди муштараки фарҳангӣ мебошанд. Ҳамаи онҳо дар муҳити таърихие шакл гирифтаанд, ки инсон зиндагии худро бо гардиши фаслҳои сол, фаъолияти кишоварзӣ ва ҳодисаҳои табиат ҳамоҳанг месохт.

Ин ҷашнҳо ҳамчунин таҷрибаи ҳамзистӣ, ҳамкорӣ ва муносибатҳои иҷтимоии мардумро дар худ ҳифз намудаанд. Омода намудани таомҳои миллӣ, баргузории маросимҳои дастаҷамъӣ, намоиши ҳунарҳои мардумӣ ва иштироки намояндагони наслҳои гуногун аз ҷумлаи унсурҳое мебошанд, ки ба интиқол ва пойдории анъанаҳои фарҳангӣ мусоидат мекунанд.

Ҳифзи мероси фарҳангӣ танҳо бо баргузории чорабиниҳои идона маҳдуд намегардад. Барои нигоҳдорӣ ва омӯзиши суннатҳои таърихӣ таҳқиқи сарчашмаҳои хаттӣ, сабту ҳуҷҷатгузории расму оинҳои мардумӣ, омӯзиши хусусиятҳои минтақавии ҷашнҳо ва муаррифии натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ зарур аст.

Дар ин самт муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва марказҳои илмӣ метавонанд нақши назаррас дошта бошанд. Таҳқиқи таърихи ҷашнҳои миллӣ, баррасии онҳо дар осори таърихию адабӣ ва омӯзиши анъанаҳои мардумшиносӣ барои муайян намудани хусусиятҳои аслии ин мерос имкониятҳои васеъ фароҳам меорад.

Ҷашнҳои миллӣ инчунин бо рушди ҳунарҳои мардумӣ робитаи зич доранд. Ҳангоми баргузории онҳо маҳсулоти кулолгарӣ, кандакорӣ, бофандагӣ, чакандӯзӣ, атласу адрас ва дигар намунаҳои ҳунарҳои анъанавӣ муаррифӣ мешаванд. Ин раванд метавонад ба ҳифзи малакаҳои ҳунармандӣ, рушди касбу ҳунарҳои мардумӣ ва шиносоии ҷавонон бо мероси ҳунарии гузаштагон мусоидат намояд.

Эътирофи байналмилалии Наврӯз, Сада ва Меҳргон дар доираи ЮНЕСКО барои муаррифии мероси фарҳангии Тоҷикистон имкониятҳои иловагӣ фароҳам овардааст. Аз ҷумла, Наврӯз ва маросими Меҳргон соли 2024 ва ҷашни Сада соли 2023 ба Феҳристи репрезентативии мероси фарҳангии ғайримоддии башарияти ЮНЕСКО ворид гардиданд. Ҳамчунин, соли 2025 фарҳанги омода намудани суманак бо пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ин феҳрист шомил карда шуд. Ин рӯйдод барои ҳифзу муаррифии яке аз суннатҳои маъруфи наврӯзии тоҷикон аҳаммияти хосса дорад.

Ҷашнҳои бостонӣ барои рушди сайёҳии фарҳангӣ низ имкониятҳои назаррас доранд. Муаррифии таърихи ҷашнҳо, таомҳои миллӣ, либосҳои анъанавӣ ва ҳунарҳои мардумӣ метавонад меҳмонони хориҷиро бо хусусиятҳои фарҳанги Тоҷикистон бештар шинос намояд. Вале барои нигоҳ доштани арзиши аслии ин мерос зарур аст, ки баргузории чорабиниҳо бо омӯзиши дурусти таърих, риояи суннатҳо ва эҳтиром ба хусусиятҳои фарҳангии маҳалҳо ҳамоҳанг бошад.

Нақши насли ҷавон дар ҳифзи чунин мероси фарҳангӣ махсусан муҳим мебошад. Ҷавонон бояд на танҳо ном ва санаи баргузории ҷашнҳоро донанд, балки аз таърихи пайдоиш, мазмун ва хусусиятҳои фарҳангии онҳо низ огоҳ бошанд. Дар ин сурат ҷашнҳои миллӣ барои онҳо ба манбаи муҳими донишҳои таърихию фарҳангӣ ва омили ташаккули худшиносии миллӣ табдил меёбанд.

Ҷашнҳои таърихии тоҷикон дар тӯли асрҳо ҳамчун бахше аз ҳаёти мардум ҳифз гардида, имрӯз низ дар фарҳанги миллӣ мавқеи арзишманди худро нигоҳ доштаанд. Наврӯз эҳёи табиат ва оғози зиндагии нав, Меҳргон ҷамъоварии ҳосил ва қадршиносии меҳнат, Сада рӯшноӣ ва омодагӣ ба баҳор, Тиргон бошад, обу борон ва сарсабзии заминро таҷассум менамояд. Ҳар яке аз ин ҷашнҳо паҳлуҳои гуногуни ҷаҳонбинӣ, таҷрибаи зиндагӣ ва арзишҳои маънавии ниёгонро ба наслҳои имрӯза мерасонад.

Пос доштани ҷашнҳои таърихӣ маънои ҳифзи хотираи фарҳангӣ, омӯзиши таҷрибаи ниёгон ва интиқоли арзишҳои миллӣ ба наслҳои ояндаро дорад. Шинохти амиқи ин мерос имкон медиҳад, ки ҷомеа дар баробари рушди илму технологияҳои муосир робитаи худро бо таърих, фарҳанг ва анъанаҳои миллӣ нигоҳ дошта, барои ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ ва таҳкими худшиносии миллӣ саҳми арзанда гузорад.

Гулпарӣ ҲУСЕЙНОВА,

мудири кафедраи забонҳои хориҷии ДДМИТ