Дар ҷаҳони муосир, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ, рушди босуръати илму техника ва густариши муносибатҳои байналмилалӣ тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеаро фаро гирифтаанд, донистани забонҳои хориҷӣ ба яке аз талаботи муҳими замон табдил ёфтааст. Дар ин миён забони англисӣ ҳамчун яке аз забонҳои асосии муоширати байналмилалӣ дар рушди илму маориф, иқтисодиёт, технологияҳои иттилоотӣ ва робитаҳои фарҳангӣ мавқеи хосса дорад. Донистани ин забон ба насли ҷавон имконият медиҳад, ки аз дастовардҳои илми ҷаҳонӣ баҳра барад, донишҳои касбии худро такмил диҳад ва дар муҳити байналмилалӣ фаъолона иштирок намояд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи омӯзиши забонҳои хориҷӣ, бахусус забони англисӣ, дар сиёсати давлатии соҳаи маориф мавқеи муҳим дорад. Бо ин мақсад «Барномаи давлатии такмили таълим ва омӯзиши забонҳои русӣ ва англисӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030» қабул гардидааст, ки самтҳои асосии баланд бардоштани сифати таълими ин забонҳо, такмили маҳорати касбии омӯзгорон ва фароҳам овардани шароити мусоид барои омӯзиши онҳоро муайян менамояд.

Ҳадафи асосии барномаи мазкур баланд бардоштани сатҳи забондонии хонандагону донишҷӯён, такмили усулҳои таълим ва мутобиқ намудани раванди омӯзиши забонҳои хориҷӣ ба талаботи муосири низоми таҳсилот мебошад. Дар ин барнома ба рушди таҳсилоти бисёрзабона, истифодаи усулҳои самараноки таълим ва тақвияти малакаҳои муоширати хонандагону донишҷӯён таваҷҷуҳи махсус зоҳир шудааст.

Забони англисӣ имрӯз дар самтҳои гуногуни фаъолияти инсон васеъ истифода мешавад. Қисми зиёди мақолаҳои илмии байналмилалӣ, захираҳои электронии таълимӣ, дастурҳои технологӣ ва маводи тахассусӣ бо ин забон пешниҳод мегарданд. Аз ин рӯ, шахсе, ки забони англисиро хуб медонад, метавонад мустақилона аз сарчашмаҳои гуногуни илмӣ истифода барад, бо натиҷаҳои таҳқиқоти нав шинос шавад ва донишҳои худро пайваста такмил диҳад.

Махсусан, барои донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ омӯзиши забони англисӣ аҳаммияти амалӣ дорад. Мутахассиси оянда бояд дар баробари донистани фанҳои тахассусӣ, инчунин қобилияти истифодаи адабиёти соҳавӣ, кор бо маълумоти байналмилалӣ ва муоширати касбиро дошта бошад. Ин талабот ба соҳаҳои иқтисодиёт, молия, баҳисобгирии муҳосибӣ, технологияҳои иттилоотӣ, муносибатҳои байналмилалӣ ва дигар самтҳои касбӣ дахл дорад.

Масалан, донишҷӯёни ихтисосҳои иқтисодӣ тавассути омӯзиши забони англисӣ метавонанд бо истилоҳоти байналмилалии молиявӣ, фаъолияти бонкӣ, баҳисобгирии муҳосибӣ, андозбандӣ ва идоракунии иқтисодӣ шинос шаванд. Истифодаи матнҳои тахассусӣ дар машғулиятҳои забони англисӣ имкон медиҳад, ки донишҷӯён ҳамзамон малакаҳои забонӣ ва донишҳои касбии худро инкишоф диҳанд. Ин равиш омӯзиши забонро бо талаботи фаъолияти ояндаи касбӣ пайванд дода, самаранокии раванди таълимро баланд мебардорад.

Дар ин раванд нақши омӯзгорони забони англисӣ хеле муҳим аст. Сифати омӯзиши забон пеш аз ҳама ба сатҳи омодагии касбӣ, маҳорати педагогӣ ва интихоби усулҳои мувофиқи таълим вобаста мебошад. Омӯзгор бояд раванди дарсро тавре ташкил намояд, ки донишҷӯён имконияти истифодаи амалии донишҳои андӯхтаашонро дошта бошанд. Танҳо аз худ кардани қоидаҳои грамматикӣ ва аз ёд намудани калимаҳо барои ташаккули малакаи муоширати озод кофӣ нест.

Яке аз масъалаҳои асосии таълими забони англисӣ рушди чор малакаи асосии забонӣ, яъне шунидан, гуфтан, хондан ва навиштан мебошад. Ин малакаҳо бояд дар раванди таълим ба таври мутавозин инкишоф дода шаванд. Агар донишҷӯ қоидаҳои грамматикиро хуб донад, вале фикри худро бо забони англисӣ озодона баён карда натавонад, пас донишҳои ӯ ҳанӯз ба сатҳи зарурии истифодаи амалӣ нарасидаанд.

Аз ин ҷиҳат, истифодаи усулҳои интерактивии таълим, аз ҷумла суҳбатҳои гурӯҳӣ, мубоҳисаҳо, иҷрои супоришҳои амалӣ, таҳлили матнҳои соҳавӣ ва пешниҳоди маърузаҳо бо забони англисӣ, метавонад ба рушди малакаҳои муошират мусоидат намояд. Ҳангоми баргузории чунин машғулиятҳо донишҷӯён имконият пайдо мекунанд, ки донишҳои назариявии худро дар вазъиятҳои гуногуни муошират истифода баранд, андешаҳояшонро баён намоянд ва малакаи муаррифии худро такмил диҳанд.

Татбиқи технологияҳои муосири иттилоотӣ низ барои такмили омӯзиши забони англисӣ имкониятҳои нав фароҳам меорад. Имрӯз тавассути китобхонаҳои электронӣ, платформаҳои таълимӣ, луғатҳои рақамӣ, дарсҳои видеоӣ ва барномаҳои омӯзишӣ донишҷӯён метавонанд берун аз машғулиятҳои дарсӣ низ малакаҳои забонии худро инкишоф диҳанд. Ин воситаҳо махсусан барои омӯзиши мустақилона, такмили талаффуз, ғанӣ гардонидани захираи луғавӣ ва беҳтар намудани фаҳмиши матнҳои шунавоӣ муфид мебошанд.

Бо вуҷуди ин, истифодаи воситаҳои рақамӣ бояд бо фаъолияти мустақими омӯзгор ва муоширати зиндаи донишҷӯён ҳамоҳанг карда шавад. Зеро маҳорати озодона сухан гуфтан, савол додан, посух гардонидан ва андешаи худро асоснок намудан пеш аз ҳама дар муҳити фаъоли забонӣ ташаккул меёбад.

Дар самти баланд бардоштани сифати таълими забони англисӣ такмили ихтисоси омӯзгорон низ аҳаммияти калон дорад. Омӯзгори муосир бояд бо равишҳои нави таълими забонҳои хориҷӣ, истифодаи технологияҳои рақамӣ ва усулҳои арзёбии малакаҳои забонӣ шинос бошад. Ташкили курсҳои кӯтоҳмуддати омӯзишӣ, семинарҳои илмӣ-методӣ ва машғулиятҳои таҷрибавӣ метавонад барои такмили дониш ва маҳорати касбии омӯзгорон заминаи мусоид фароҳам оварад.

Дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ омӯзиши забони англисӣ бояд бо хусусиятҳои ихтисосҳои донишҷӯён алоқаманд карда шавад. Таълими забони англисӣ бо мақсадҳои касбӣ имкон медиҳад, ки донишҷӯён истилоҳоти соҳавиро аз худ намуда, тарзи таҳияи ҳуҷҷатҳои расмӣ, мукотибаи корӣ, пешниҳоди маълумот ва иштирок дар муҳокимаҳои илмиро омӯзанд. Чунин муносибат ба таълим метавонад сатҳи омодагии онҳоро ба фаъолияти ояндаи касбӣ баланд бардорад.

Ҷанбаи дигари муҳими омӯзиши забони англисӣ ба рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ марбут аст. Донистани ин забон иштироки омӯзгорону донишҷӯёнро дар конференсияҳои байналмилалӣ, барномаҳои табодули академӣ, курсҳои такмили ихтисос ва лоиҳаҳои муштараки илмӣ осон мегардонад. Ҳамзамон, он имконият фароҳам меорад, ки натиҷаҳои таҳқиқоти илмии муҳаққиқони тоҷик ба доираи васеи хонандагон ва мутахассисони хориҷӣ пешниҳод шаванд.

Омӯзиши забони англисӣ аҳаммияти фарҳангӣ низ дорад. Тавассути мутолиаи осори адабӣ ва шиносоӣ бо таърих, фарҳанг ва анъанаҳои халқҳои дигар ҷаҳонбинии донишҷӯён васеъ мегардад. Дар баробари ин, донистани забонҳои хориҷӣ барои муаррифии таърих, адабиёт, фарҳанг ва дастовардҳои илмии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ имкониятҳои бештар фароҳам меорад.

Бояд таъкид намуд, ки омӯзиши забони англисӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд дар баробари эҳтиром ва рушди забони давлатӣ амалӣ гардад. Забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ асоси ҳувияти миллӣ ва воситаи муҳими рушди фарҳангу маънавиёти ҷомеа мебошад. Омӯзиши забонҳои хориҷӣ бошад, имкониятҳои маърифатӣ, илмӣ ва касбии шаҳрвандонро васеъ намуда, барои ҳамгироии онҳо ба ҷомеаи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, рушди забони давлатӣ ва омӯзиши забонҳои хориҷӣ равандҳои ба ҳам муқобил набуда, метавонанд ҳамдигарро пурра намоянд.

Дар шароити имрӯза баланд бардоштани сатҳи забондонии ҷавонон бояд ба яке аз самтҳои афзалиятноки фаъолияти муассисаҳои таълимӣ табдил ёбад. Барои расидан ба ин ҳадаф зарур аст, ки ба сифати машғулиятҳо, истифодаи усулҳои самараноки таълим, ташкили муҳити мусоиди забономӯзӣ ва рушди малакаҳои амалии донишҷӯён таваҷҷуҳи бештар зоҳир карда шавад.

Самаранокии татбиқи «Барномаи давлатии такмили таълим ва омӯзиши забонҳои русӣ ва англисӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030» бояд пеш аз ҳама дар натиҷаҳои воқеии раванди таълим инъикос ёбад. Меъёри асосӣ он аст, ки хонандагону донишҷӯён то чӣ андоза метавонанд донишҳои забонии худро дар таҳсил, фаъолияти илмӣ, муоширати байналмилалӣ ва ҳаёти касбӣ истифода баранд.

Ҳамин тариқ, забони англисӣ имрӯз барои ҷавонони Тоҷикистон воситаи муҳими дастрасӣ ба донишҳои ҷаҳонӣ, шиносоӣ бо технологияҳои муосир ва густариши имкониятҳои касбӣ мебошад. Аз ин рӯ, омӯзиши пайвастаи он бояд ба раванди огоҳона, мақсаднок ва самаранок табдил ёбад. Зеро ҳар як забони омӯхташуда доираи дониш ва имкониятҳои муоширати инсонро васеъ намуда, барои иштироки фаъолонаи ӯ дар ҳаёти илмӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии ҷомеаи ҷаҳонӣ шароити мусоид фароҳам меорад.

 

Маҳмадҷон БОДАМАЕВ,

муаллими калони кафедраи забонҳои хориҷии ДДМИТ