Пешвои миллат ва эҳёи худшиносии миллӣ

Баъзе давраҳои таърихӣ танҳо сарнавишти як давлатро дигар намекунанд, балки муносибати як миллатро ба худ, ба гузашта ва ба ояндааш тағйир медиҳанд. Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон аз ҳамин гуна марҳилаҳои сарнавиштсоз аст.

Соли 1991 миллати тоҷик соҳиби давлати мустақили худ гардид. Аммо Истиқлол ба Тоҷикистон дар шароити осуда насиб нашуд. Буҳрони сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, ки ҷомеаро дар оғози давлатдории навин фаро гирифт, ба муқовимати мусаллаҳона ва ҷанги шаҳрвандӣ расид. Тоҷикистон дар як муддати кӯтоҳ бо хатари парокандашавии ҷомеа, заъфи ниҳодҳои давлатӣ ва коҳиши эътимоди мардум ба фардои кишвар рӯ ба рӯ шуд.

Ҷанги шаҳрвандӣ на танҳо талафоти ҷонӣ ва зарари бузурги иқтисодӣ ба бор овард. Он ба симои Тоҷикистон дар хориҷ низ таъсир гузошт. Дар баъзе муҳитҳо номи кишвар бештар бо нооромӣ, низоъ ва паҳлуҳои манфии он пайваста тасаввур мешуд. Албатта, чунин тасаввур наметавонист симои воқеии як миллатро ифода кунад. Ҷиноят ва хушунат хоси миллат нестанд ва набояд ба номи як халқ нисбат дода шаванд. Вале воқеияти он рӯзҳо ин буд, ки Тоҷикистон бояд на танҳо давлатро аз буҳрон берун меовард, балки эътимод ба худ ва эътимоди ҷаҳон ба худро низ барқарор мекард.

Маҳз дар ҳамин замина нақши Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар таърихи навини кишвар қобили таҳлил мегардад.

Масъала танҳо ба даст овардани сулҳ набуд. Масъала сохтани давлате буд, ки сулҳро нигоҳ дорад; ҷомеае буд, ки пас аз низоъ дубора ба ҳам ояд; ва миллате буд, ки тавонад бо номи худ дар назди ҷаҳониён боэътимод ва сарбаландона ҳузур дошта бошад.

Сулҳ: аз хомӯш кардани оташи низоъ то бунёди давлатдорӣ

Барои кишваре, ки аз ҷанги шаҳрвандӣ гузаштааст, сулҳ ҳадафи одии сиёсӣ нест. Сулҳ шарти барқарор шудани худи ҳаёти давлатӣ ва иҷтимоӣ мебошад.

27 июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Ин санад натиҷаи музокироти тӯлонӣ ва мураккаби байни ҷонибҳои даргир бо мусоидати Созмони милали муттаҳид ва ҷомеаи байналмилалӣ буд. Раванди баъдӣ баргардонидани гурезаҳо, ҳамгироии неруҳои мухолиф, ислоҳи сохторҳои низомиву амниятӣ ва такмили равандҳои сиёсиро низ дар бар мегирифт.

Аз нигоҳи адолати таърихӣ, дар тамоми ин раванд нақши роҳбарии сиёсии Эмомалӣ Раҳмон муҳим буд. Сарвари тоҷикон дар марҳилаи ҳассоси давлатсозӣ масъалаи сулҳу ваҳдатро ба меҳвари сиёсати давлатӣ табдил дода, баъди ба даст омадани сулҳ ба марҳилаи таҳкими сохторҳои давлатӣ ва созандагӣ роҳ кушоданд. Аз ин рӯ, аҳамияти таърихии сулҳ танҳо дар қатъ шудани ҷанг нест. Балки сулҳ ба Тоҷикистон имкони аз ҳолати зинда мондан ба ҳолати сохтани оянда гузаштанро фароҳам овард. Ва маҳз баъди фароҳам омадани ин замина саволи дигар бо қувваи бештар ба миён омад: Давлати навро бар кадом арзишҳо бояд устувор кард?

Аз барқарорсозии давлат то барқарорсозии эътимод

Давлат танҳо қонун, мақомоти давлатӣ ва марзи муайян нест. Давлат ҳамчунин эҳсоси тааллуқ, хотираи умумӣ ва бовар ба ояндаи муштарак аст.

Тоҷикистон баъди ҷанг бояд иқтисод, инфрасохтор ва ниҳодҳои худро барқарор мекард. Аммо дар баробари ин, масъалаи нозуктаре вуҷуд дошт: ҷомеа бояд ба арзиши давлатдорӣ ва ба қудрати фарҳангии худ дубора бовар мекард. Дар ҳамин марҳила масъалаи худшиносии миллӣ аз доираи як мавзуи фарҳангӣ берун омада, ба ҷузъи муҳими давлатсозӣ табдил ёфт. Зеро миллате, ки худро танҳо аз рӯйи воқеаҳои фоҷиабори як давраи таърихӣ мешиносад, наметавонад тамоми қудрати маънавии худро дарк кунад. Аз ин рӯ, бозгашт ба таърих маънои гурехтан аз имрӯзро надошт. Баръакс, он талош барои сохтани имрӯз бо такя ба хотираи таърихӣ буд.

Дар ин замина сиёсати арҷгузорӣ ба забон, адабиёт, фарҳанг ва шахсиятҳои бузурги миллӣ аҳамияти нав пайдо кард.

Мероси миллӣ ва тамаддуни исломӣ

Худшиносии миллӣ аз донистани номи аҷдод оғоз мешавад, аммо бо он ба анҷом намерасад. Он шинохти забон, фарҳанг, таърих, арзишҳо ва масъулият дар назди ояндаро низ дар бар мегирад.

Дар ин раванд эҳёи таваҷҷуҳ ба чеҳраҳои бузурги таъриху фарҳанги тоҷикон аҳамияти хос дошт. Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Абӯалӣ ибни Сино, Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Камоли Хуҷандӣ ва дигар шахсиятҳои фарҳангӣ тадриҷан аз саҳифаҳои китобҳои таърих ба фазои васеи иҷтимоӣ ворид гардиданд.

Таҷлили солгардҳо, нашри осор, бунёди ёдгориҳо ва муаррифии ин чеҳраҳо дар сатҳи байналмилалӣ, албатта, худ ба худ ҳадафи ниҳоӣ набуд. Арзиши аслии ин сиёсат дар он буд, ки мероси таърихӣ ба сармояи худшиносӣ ва ҳамзамон, ба василаи муаррифии Тоҷикистон табдил ёфт.

Беҳуда набуд, ки Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон борҳо ин андешаро таъкид кардаанд: «Мо бояд ҳамеша ва дар ҳар ҷои дунё аз тоҷик будани худ ифтихор кунем».»

Ин ҷумла дар асл даъват ба худбартарбинӣ нест. Баръакс, он таъкид бар он аст, ки миллат бояд таърихи худро бишиносад ва бо номи худ боэътимод сухан гӯяд. Зеро эҳтироми худ шарти эҳтироми дигарон аст. Аммо ҳамин ҷо як марзи муҳим низ вуҷуд дорад: ифтихори миллӣ набояд ба таҳқири дигарон табдил ёбад. Миллатдӯстӣ бо миллатгароии ифротӣ як маъно надорад. Худшиносӣ бо худбартарбинӣ ҳамсон нест. Маҳз ҳамин тавозун ба худшиносии миллӣ арзиши созанда мебахшад.

Худшиносии тоҷикро бидуни дарки робитаи он бо тамаддуни исломӣ низ пурра фаҳмидан имконнопазир аст. Таърихи тоҷикон бо рушди илм, фалсафа, адаб ва фарҳанги исломӣ сахт пайванд дорад. Аз ҳамин ҷиҳат арҷгузорӣ ба Имоми Аъзам Абӯҳанифа, Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ ва дигар шахсиятҳои маъруфи ин ҳавза дар сиёсати фарҳангии даврони истиқлол ҷойгоҳи хос пайдо кард. Таҷлили 1310-солагии Имоми Аъзам дар соли 2009 аз ҷумлаи иқдомҳое буд, ки робитаи миёни мероси миллӣ ва мероси исломиро дар фазои ҷамъиятӣ боз ҳам равшантар намуд. Маънои ин раванд дар он нест, ки яке бар дигаре бартарӣ дорад. Баръакс, таҷрибаи таърихии тоҷикон нишон медиҳад, ки миллат метавонад ҳамзамон мероси миллӣ, фарҳангӣ ва динии худро ҳифз намояд, ба шарте ки миёни онҳо зиддияти сунъӣ эҷод нашавад.

Ин масъала имрӯз муҳимтар аз пеш аст. Зеро дар ҷаҳони пуртазодди муосир ҳам заъфи ҳувияти миллӣ ва ҳам сиёсисозии ифротии динӣ метавонанд ҷомеаро осебпазир кунанд.

“Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон”

Дар ҳамин замина суханони Президенти мамлакат Эмомалӣ Раҳмон, ки 9 марти соли 2024 дар вохӯрӣ бо фаъолону намояндагони ҷомеа ва ходимони дин баён шуданд, мазмуни махсус пайдо мекунанд: «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон».»

Ин ҷумла агар аз заминаи умумии сиёсати давлатӣ ҷудо карда шавад, метавонад тафсирҳои гуногун ба вуҷуд орад. Аммо дар доираи масъалаи худшиносии миллӣ маънои асосии он таъкиди масъулияти шаҳрвандӣ ва ҳифзи ваҳдати ҷомеа мебошад. Онро муқобилгузории миллат ва дин фаҳмидан дуруст нест.

Таҷрибаи Тоҷикистон худ нишон медиҳад, ки арҷгузорӣ ба ислом ва ҳамзамон ҳифзи ҳувияти миллӣ метавонанд дар як фазои ҳуқуқӣ ва фарҳангӣ вуҷуд дошта бошанд. Маънои амиқи чунин мавқеъро метавон дар он дид, ки ҳувияти динӣ набояд ба воситаи сиёсии заиф кардани ҳувияти шаҳрвандӣ ва пароканда сохтани ҷомеа табдил ёбад.

Дар шароите ки гурӯҳҳои ифротӣ талош меварзанд, то мафҳумҳои динӣ ва эҳсоси ҷавононро ба манфиатҳои сиёсиву харобиовар истифода кунанд, таъкиди масъулияти миллӣ ва шаҳрвандӣ аҳамияти амниятӣ низ пайдо мекунад. Аммо роҳи муқовимат ба чунин таҳдидҳо танҳо манъи маъмурӣ нест. Роҳи устувортар маърифат аст.

Забон дар ин раванд мавқеи калидӣ дорад, зеро маҳз тавассути забон хотираи таърихӣ аз як насл ба насли дигар мегузарад. Тарҷума ва нашри Қуръони Маҷид ба забони тоҷикӣ низ дар ҳамин доираи васеи фарҳангӣ бояд арзёбӣ шавад. Дастрас шудани маънои китоби муқаддас ба забони модарӣ имкони дарки мустақимтарро барои ҷомеа фароҳам овард ва ҳамзамон, қобилияти забони тоҷикро дар баёни мафҳумҳои мураккаби маънавӣ нишон дод. Ин раванд як андешаи бикрро тақвият медиҳад:

- Маърифати динӣ вақте созанда аст, ки бо дониш, ахлоқ ва тафаккури солим пайванд дошта бошад. Баръакс, хурофот, ҷаҳолат ва таассуб метавонанд ҳар арзишро ба воситаи зиддият табдил диҳанд. Аз ҳамин ҷо мубориза бо ифротгароӣ ба вазифаи танҳо як ниҳод табдил намеёбад. Мактаб, донишгоҳ, оила, фарҳанг, воситаҳои ахбори омма ва муҳити иҷтимоӣ низ дар ин раванд масъулият доранд.

Аз худшиносии миллӣ то мавқеъгирии ҷаҳонӣ

Ҷаҳони имрӯз нишон медиҳад, ки амнияти миллӣ танҳо бо марз ва сохторҳои қудратӣ таъмин намешавад. Таъсир ба шуури ҷомеа метавонад тавассути иттилоот, таҳрифи таърих, таблиғоти ифротӣ, хурофот ва бегонашавии фарҳангӣ низ сурат гирад. Аз ин рӯ, хотираи таърихӣ ба як ҷузъи муҳими амнияти маънавӣ табдил меёбад. Аммо худшиносии солим бояд ба ҳақиқати таърихӣ такя кунад, на ба афсонасозӣ.

Миллатро бо муболиғаи гузашта бузург намекунанд; миллатро бо шинохти воқеии мерос ва офаридани дастовардҳои нав бузург мекунанд. Ин нуқта махсусан барои насли ҷавон муҳим аст.

Ҷавоне, ки таърихи худро медонад, аммо илм намеомӯзад, танҳо нисфи роҳи худшиносиро тай кардааст. Худшиносӣ бояд аз хотира ба дониш ва аз дониш ба амал гузарад.

Пас аз таҳкими пояҳои дохилии давлат, масъалаи дигар низ тадриҷан аҳамияти бештар пайдо кард: Тоҷикистон бояд худро ба ҷаҳон на танҳо ҳамчун давлати пасошӯравии соҳибистиқлол, балки ҳамчун кишвари дорои арзишҳои миллӣ ва ташаббусҳои байналмилалӣ муаррифӣ кунад. Дар ин раванд дипломатияи об яке аз самтҳои намоён гардид.

Ташаббусҳои Тоҷикистон дар масъалаҳои об ва пиряхҳо кишварро ба яке аз иштирокчиёни фаъол дар рӯзномаи ҷаҳонии рушди устувор табдил доданд. Ин ҷо як тағйири муҳим ба назар мерасад:

- Кишваре, ки солҳои аввали истиқлол бештар бо оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ шинохта мешуд, тадриҷан бо масъалаҳое низ шинохта шуд, ки барои ҷомеаи ҷаҳонӣ аҳамияти умумӣ доранд. Ин танҳо дастоварди сиёсати хориҷӣ нест. Ин тағйири симои байналмилалии кишвар мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат ташаббусҳои обӣ ба сиёсати муаррифии Тоҷикистон низ пайванди табиӣ пайдо карданд.

Ин гуна далелҳо барои худшиносӣ аҳамияти ҷиддӣ доранд, аммо арзиши онҳо танҳо дар ифтихор нест. Онҳо имконият медиҳанд, ки таърихи Тоҷикистон дар доираи меъёрҳои илмии байналмилалӣ муаррифӣ шавад.

Ва маҳз ҳамин ҷо фарқи муҳими байни ифтихори эҳсосӣ ва худшиносии асоснок ба назар мерасад: аввалӣ мегӯяд «мо бузургем», дуюмӣ мепурсад «далели бузургии мо чист ва имрӯз мо ба ин мерос чӣ илова мекунем?»

Аз ифтихор ба масъулият: нақши Пешво ва саҳми миллат

Шояд муҳимтарин натиҷаи худшиносии миллӣ ҳамин гузариш бошад: аз эҳсос ба масъулият. Агар аз Рӯдакӣ ифтихор мекунем, бояд ба китоб ва дониш рӯ оварем. Агар аз Фирдавсӣ ифтихор мекунем, бояд забонро ҳифз намоем. Агар аз Ибни Сино ифтихор мекунем, бояд илмро гиромӣ дорем. Агар аз Имоми Аъзам ифтихор мекунем, бояд адолат ва маърифатро арзиш донем. Ва агар аз Тоҷикистон ифтихор мекунем, бояд дар ободии он саҳм гузорем. Вале ифтихор бе масъулият эҳсос аст, ифтихор бо масъулият ин фарҳанги давлатдорист!

Аз ҳамин нуқтаи назар, арзиши воқеии сиёсати худшиносӣ равшан мешавад: мақсад танҳо он нест, ки шаҳрванд дар бораи бузургии гузашта ҳарф занад; мақсад он аст, ки ӯ барои беҳтар кардани имрӯз ва сохтани фардо худро масъул эҳсос кунад.

Аз ҳамин нуқтаи назар саҳм ва нақши мондагори Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмонро метавон пеш аз ҳама дар пайвастани чор самт арзёбӣ кард:

- барқарорсозии давлатдорӣ;

- таҳкими сулҳу ваҳдат;

- пешбурди сиёсати худшиносии миллӣ;

ва муаррифии фаъоли Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ.

Арзиши ин раванд маҳз дар пайвастагии ҳамин самтҳост. Зеро ба ҳеҷ ваҷҳ сулҳ бе давлатдории устувор пойдор намемонад, давлатдорӣ бошад, бе эътимоди шаҳрвандон осебпазир аст. Чун худшиносӣ бе дониш метавонад ба эҳсосоти холӣ табдил ёбад, пас муаррифии байналмилалӣ бе дастовардҳои воқеӣ таъсири устувор надорад. Аз ин рӯ, натиҷаи асосии истиқлолро бояд на дар як шиор, балки дар пайвастани давлатдорӣ, худшиносӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ ҷуст.

Зеро агар дар солҳои аввали истиқлол саволи муҳим «Мо чӣ гуна аз ин буҳрон берун мешавем?» буд, баъдан он пурсиш ба «Мо чӣ гуна давлат месозем?» табдил ёфт.

Вале имрӯз саволи дигар муҳимтар аст: «Мо аз истиқлол барои наслҳои оянда чӣ месозему боқӣ мегузорем?»

Ин гардишхурии савол худ нишонаи гузаштани ҷомеа аз марҳилаи наҷот ба марҳилаи масъулият аст. Чунки Истиқлол танҳо доштани парчам, нишон, марз ва мақоми байналмилалӣ нест. Истиқлол қобилияти худшиносона муайян кардани роҳи рушди худ мебошад. Ва ин роҳ дигар танҳо ба давлат вобаста нест. Он ба сифати шаҳрванд, сатҳи дониш, фарҳанги ҳуқуқӣ, муносибат ба меҳнат ва масъулияти ҳар як инсон низ вобаста аст.

Имрӯз, вақте шаҳрванди Тоҷикистон дар ҳар гӯшаи ҷаҳон далеронаву боифтихор мегӯяд, ки «Ман тоҷик ҳастам», дар пасманзари ин ҷумла танҳо номи як миллат нест, балки муқаддасоте чун забон, таърих, адабиёт, фарҳанг, хотираи гузаштагон ва давлати соҳибистиқлол қарор дорад. Аммо арзиши ин ҷумла дар он аст, ки он бояд ҳамзамон саволе ба миён оварад: Ман барои номи ин миллат имрӯз чӣ кор карда истодаам? Зеро номи миллатро танҳо бо сухан баланд намекунанд. Онро бо дониш, ахлоқ, меҳнат, қонунмандӣ, фарҳанг, дониш, ободкорӣ, муносибати шоиста ба инсон ва бо масъулият дар назди Ватан шукуҳу шаҳомат ва тавонмандиву абадият эҳдо кардан метавон.

Дар ҳамаи ин марҳилаҳо нақши Пешвои муаззами миллат Эмомалӣ Раҳмонро метавон ҳамчун роҳбари сиёсии раванди давлатсозӣ, сулҳофарӣ ва таҳкими худшиносии миллӣ арзёбӣ кард. Ин  роҳи аз парокандагӣ ба ваҳдат, аз буҳрон ба давлатдорӣ, аз худкамбинӣ ба худшиносӣ, аз ифтихор ба масъулият ва аз хотираи таърихӣ ба сохтани ояндаи боз ҳам хушбинтару рӯшантар дилпурона гом ниҳодан аст.

Бешакк, ин роҳ ҳанӯз ба анҷом нарасидааст. Зеро ҳар насл вазифадор аст ба номи миллат чизе аз худ зам кунад. Ва шояд бузургтарин санҷиши Истиқлол ҳамин бошад: на танҳо ба гузашта бо ифтихор нигаристан, балки тавонистани он ки фарзандони фардо ба имрӯз бо ифтихор нигаранд.

 

Муҳаммадалӣ ОЧИЛДИЕВ,

омӯзгори ДДМИТ