Таҳлили илмии масоили илму маориф дар партави суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ

Дар шароити тағйироти босуръати иқтисодӣ, технологӣ ва иҷтимоӣ масъалаи рушди сармояи инсонӣ ба яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатҳо табдил ёфтааст. Дар ин раванд, сифати низоми маориф, сатҳи рушди илм, қобилияти касбии аҳолӣ ва муҳити устувори иҷтимоию сиёсӣ омилҳои муайянкунандаи рақобатпазирии миллӣ ба ҳисоб мераванд.

Аз ин нуқтаи назар, суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ аҳамияти на танҳо иҷтимоӣ, балки илмӣ-таҳлилӣ низ дорад. Мазмуни он масъалаҳои рушди маорифро бо истиқлоли давлатӣ, сулҳу субот, ташаккули сармояи инсонӣ, омодасозии кадрҳо ва талаботи иқтисоди муосир ба таври мантиқӣ пайваст менамояд.

Ифтитоҳи Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии рақами 105-и ноҳияи Шоҳмансури шаҳри Душанбе дар ин замина танҳо як намунаи рушди инфрасохтори иҷтимоӣ нест. Онро метавон ҳамчун таҷассуми сиёсати дарозмуддати сармоягузорӣ ба инсон арзёбӣ намуд. Тавсеаи заминаи моддию техникии соҳаи маориф марҳилаи нави рушди онро муайян намуда, дар баробари фароҳам овардани имкониятҳои васеи таълимӣ, зарурати истифодаи самараноки ин имкониятҳоро барои баланд бардоштани сифати таҳсилот ва ташаккули сармояи инсонӣ ба миён мегузорад.

Бо назардошти нуктаҳои мазкур, арзёбии масъалаҳои зерин аз нигоҳи муайян намудани самтҳои афзалиятноки рушди минбаъдаи илму маориф аҳамияти хос дорад:

  1. Маориф дар низоми афзалиятҳои рушди миллӣ. Мазмуни суханронии Пешвои миллат нишон медиҳад, ки маориф дар сиёсати давлатӣ ҳамчун омили муҳими ташаккули иқтидори инсонӣ арзёбӣ мешавад. Дар иқтисоди муосир маҳз сифати захираҳои инсонӣ қобилияти давлатро барои истифодаи самараноки захираҳо, ҷорӣ намудани технологияҳои нав ва тавлиди арзиши иловашуда муайян менамояд.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ барои рушди инфрасохтори таълимӣ маблағгузории назаррас амалӣ гардидааст. Тибқи маълумоти дар суханронӣ зикршуда, дар кишвар тайи давраи соҳибистиқлолӣ 4135 бинои муассисаи таълимӣ бо 1,8 миллион ҷойи нишаст ба маблағи 8,4 миллиард сомонӣ сохта ва ба истифода дода шудааст. Ҳамзамон, ба соҳаи маориф аз ҳисоби буҷети давлатӣ беш аз 70 миллиард сомонӣ ва аз ҳисоби лоиҳаҳои сармоягузории давлатӣ 10 миллиард сомонӣ равона гардидааст.

Аз нигоҳи иқтисодӣ, чунин хароҷот бояд на ҳамчун хароҷоти одии буҷетӣ, балки ҳамчун сармоягузорӣ ба сармояи инсонӣ арзёбӣ карда шавад. Натиҷаи ин раванд дар давраи кӯтоҳмуддат дар беҳтар шудани шароити таълим ва дар давраи дарозмуддат дар афзоиши маҳсулнокии меҳнат, рушди иқтидори инноватсионӣ ва таҳкими рақобатпазирии иқтисоди миллӣ зоҳир мегардад.

Бо вуҷуди ин, сармоягузорӣ ба инфрасохтор танҳо қисми якуми занҷираи рушди маориф мебошад. Қисми дуюм ва аз нигоҳи натиҷавӣ муҳимтар, табдил додани имкониятҳои моддӣ ба натиҷаи босифати таълим мебошад. Аз ҳамин ҷо масъалаи сифати таҳсилот ҳамчун марҳилаи мантиқии идомаи сиёсати рушди маориф ба миён меояд.

  1. Аз рушди инфрасохтор ба таъмини сифати таҳсилот. Васеъ гардидани дастрасӣ ба таҳсил бояд бо беҳтар шудани натиҷаҳои таълимӣ ҳамқадам бошад. Зеро шумораи муассисаҳо, синфхонаҳо ва ҷойҳои нишаст танҳо имконияти гирифтани таҳсилро фароҳам меоранд, самаранокии воқеии низоми маориф бошад, аз сатҳи дониш ва малакаи хатмкунандагон муайян карда мешавад.

Сифати таҳсилот падидаи бисёрҷанба буда, аз омилҳои институтсионалӣ, педагогӣ, моддӣ ва технологӣ вобаста мебошад. Дар байни онҳо сатҳи касбии омӯзгор, муҳтавои барномаҳои таълимӣ, сифати китобҳои дарсӣ, усулҳои таълим ва дастрасӣ ба захираҳои илмӣ ҷойгоҳи махсус доранд.

Аз ин рӯ, дастури марбут ба такмили китобҳои дарсӣ, таҳияи адабиёти ёрирасон ва методӣ, истифодаи технологияҳои инноватсионӣ ва татбиқи таҷрибаи пешрафтаи ҷаҳонӣ бояд ҳамчун ҷузъи сиёсати сифат дар соҳаи маориф баррасӣ гардад.

Дар ин замина, рушди таълими фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Рушди саноат, рақамикунонӣ, энергетика ва технологияҳои иттилоотӣ ба кадрҳое ниёз доранд, ки дорои заминаи устувори донишҳои риёзӣ ва табиатшиносӣ бошанд. Аммо ҳатто беҳтарин барномаҳои таълимӣ ва китобҳои дарсӣ бе омили инсонӣ наметавонанд натиҷаи заруриро таъмин намоянд. Маҳз дар нуқтаи пайванди барномаи таълимӣ бо раванди воқеии дарс нақши омӯзгор муайянкунанда мегардад. Аз ин рӯ, масъалаи сифати таҳсилот ногузир ба масъалаи сифати захираҳои омӯзгорӣ мегузарад.

  1. Омӯзгор ҳамчун унсури калидии сифати таълим. Ҳеҷ як ислоҳоти соҳаи маориф бе баланд бардоштани сатҳи касбии омӯзгор самараи пурра дода наметавонад. Маҳз омӯзгор сиёсати маорифро ба натиҷаи воқеии таълим табдил медиҳад.

Дар шароити муосир вазифаи омӯзгор аз интиқоли дониш фаротар рафтааст. Ӯ бояд қобилияти ташаккули тафаккури таҳлилӣ, ҳалли масъалаҳо, фаъолияти мустақилонаи таълимӣ ва истифодаи технологияҳои рақамиро дар хонандагон инкишоф диҳад.

Аз ин рӯ, такмили ихтисоси омӯзгорон бояд хусусияти мунтазам ва натиҷамеҳвар дошта бошад. Омӯзгор бояд имкони азхудкунии усулҳои нави педагогӣ, технологияҳои рақамӣ ва воситаҳои таълимии муосирро дошта бошад.

Истифодаи оқилонаи зеҳни сунъӣ низ метавонад имкониятҳои нави таълимиро фароҳам оварад. Бо вуҷуди ин, технология бояд воситаи баланд бардоштани самаранокии кори омӯзгор бошад, на ҷойгузини масъулияти касбӣ ва муносибати инсонӣ.

Ҳамин тавр, агар омӯзгор сифати раванди таълимро муайян кунад, натиҷаи ниҳоии ин раванд бояд дар сатҳи омодагии хатмкунанда инъикос ёбад. Ин ҷо робитаи маориф бо иқтисод ва бозори меҳнат оғоз мешавад, бинобар ин, муассисаи таълимӣ бояд на танҳо дониш диҳад, балки мутахассисеро омода намояд, ки дониш ва малакаи худро дар фаъолияти воқеии иқтисодӣ истифода бурда тавонад.

  1. Мутобиқсозии таҳсилот ба иқтисоди муосир. Яке аз паҳлуҳои муҳимми суханронӣ таваҷҷуҳ ба омодасозии мутахассисон дар самтҳои амнияти технологияҳои иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ ва барномасозӣ мебошад.

Ин масъала аз нуқтаи назари рушди иқтисодӣ аҳамияти махсус дорад. Гузариш ба иқтисоди рақамӣ сохтори талабот ба қувваи кориро тағйир дода, эҳтиёҷ ба мутахассисони дорои малакаҳои технологиро зиёд менамояд.

Дар чунин шароит байни низоми таҳсилот ва бозори меҳнат бояд робитаи институтсионалии устувор ташаккул ёбад. Барномаҳои таълимӣ бояд мунтазам бо назардошти тағйироти технологӣ ва талаботи бозорҳои меҳнати муосир таҷдид карда шаванд.

Дар баробари ин, муассисаҳои таҳсилотӣ бояд бо бахши воқеии иқтисод, ташкилотҳои истеҳсолӣ ва ширкатҳои технологӣ ҳамкориро тақвият диҳанд. Ин имкон медиҳад, ки донишҳои назариявӣ бо малакаҳои амалӣ пайваст шаванд. Аммо иқтисоди миллӣ танҳо ба мутахассисони технологияҳои баланд ниёз надорад. Рушди устувори истеҳсолот ва хизматрасонӣ ҳамзамон ба қувваи кории соҳибкасб дар даҳҳо самти дигар вобаста мебошад. Аз ин рӯ, масъалаи мутобиқсозии таҳсилот ба бозори меҳнат бояд дар доираи васеи низоми таҳсилоти касбӣ низ идома дода шавад.

  1. Таҳсилоти касбӣ ва масъалаи шуғли ҷавонон. Иқтисоди миллӣ ба сохтори гуногуни кадрҳо ниёз дорад ва рушди он танҳо бо афзоиши шумораи мутахассисони дорои таҳсилоти олӣ таъмин намегардад.

Соҳаҳои саноат, сохтмон, энергетика, нақлиёт, кишоварзӣ ва хизматрасонӣ ба мутахассисони дорои малакаҳои амалӣ эҳтиёҷ доранд. Аз ин рӯ, рушди низоми касбомӯзӣ бояд бо сиёсати шуғл ва талаботи минтақавии бозори меҳнат пайваст карда шавад.

Таҳсилоти касбӣ метавонад воситаи муҳими рушди соҳибкории ҷавонон низ гардад. Соҳиби касб будан барои ҷавон на танҳо имконияти пайдо кардани ҷойи кор, балки имконияти ташкили фаъолияти мустақилонаи иқтисодиро фароҳам месозад.

Дар натиҷа, таҳсилоти касбӣ ва таҳсилоти олӣ рақиби ҳамдигар нестанд, балки ду зинаи ба ҳам вобастаи ташаккули захираҳои инсонӣ мебошанд. Агар таҳсилоти касбӣ иқтисодро бо кадрҳои дорои малакаҳои амалӣ таъмин намояд, муассисаҳои таҳсилоти олӣ бояд сатҳи дигари ин низом, бахусус тавлиди дониш, таҳқиқот ва омодасозии мутахассисони дорои қобилияти таҳлилӣ ва инноватсиониро таъмин кунанд.

  1. Муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва иқтисоди донишбунёд. Дар шароити ташаккули иқтисоди донишбунёд муассисаҳои таҳсилоти олӣ ба яке аз институтҳои асосии рушди миллӣ табдил меёбанд.

Вазифаи донишгоҳ танҳо омода намудани мутахассис нест. Он бояд ҳамзамон маркази истеҳсоли дониш, таҳқиқоти илмӣ ва инноватсия бошад.

Зикри нақши муассисаҳои таҳсилоти олӣ дар суханронии Пешвои миллат аз ҳамин нуқтаи назар муҳим мебошад.

Зиёд шудани муассисаҳои таҳсилоти олии кишвар имконияти фарогирии бештари ҷавононро ба таҳсил фароҳам овардааст. Марҳилаи минбаъда бояд ба баланд бардоштани сифати таҳсилоти олӣ, рушди таҳқиқоти илмӣ, ҷалби донишҷӯён ба фаъолияти илмӣ ва таҳкими робитаи илм бо истеҳсолот равона гардад.

Дар ин замина, натиҷабахшии фаъолияти донишгоҳҳо бояд на танҳо бо шумораи хатмкунандагон, балки бо сифати таълим, сатҳи шуғли хатмкунандагон, иқтидори илмӣ, таҳқиқоти амалӣ ва саҳм дар рушди инноватсионӣ арзёбӣ карда шавад.

Вале дониш ва рушди илм дар фазои холӣ ташаккул намеёбанд. Барои фаъолияти устувори муассисаҳои таълимӣ ва илмӣ муҳити иҷтимоию сиёсӣ, пеш аз ҳама, субот ва сулҳ зарур аст. Аз ҳамин нуқтаи назар, гузариш аз масъалаи иқтисоди донишбунёд ба масъалаи сулҳ мантиқи дохилии мавзӯъро идома медиҳад. Дониш ба муҳити созанда ниёз дорад ва муҳити созанда ба фарҳанги донишмандонаи ҷомеа такя мекунад.

  1. Сулҳ ҳамчун шарти рушди устувор. Мавзуи сулҳ дар Рӯзи дониш мазмуни махсус дорад. Аз нуқтаи назари рушди иҷтимоию иқтисодӣ, суботи сиёсӣ яке аз шартҳои муҳими татбиқи стратегияҳои дарозмуддати рушд мебошад.

Сулҳ имкон медиҳад, ки захираҳои давлатӣ ба рушди инфрасохтор, маориф, илм ва иқтисод равона карда шаванд. Дар ҷомеаи дорои суботи сиёсӣ муассисаҳои таълимӣ низ метавонанд фаъолияти худро дар асоси барномаҳои дарозмуддат ба роҳ монанд.

Аз ин рӯ, сулҳро метавон ҳамчун як шакли сармояи иҷтимоӣ баррасӣ намуд, ки сатҳи эътимод, ҳамкорӣ ва имконияти амалисозии ҳадафҳои умумиро дар ҷомеа баланд мебардорад.

Дар ин замина, ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар самти таҳкими фарҳанги сулҳ аҳамияти сиёсӣ ва дипломатӣ дошта, ҳамзамон ба ташаккули муносибати масъулиятнок ба масъалаҳои сулҳу субот мусоидат мекунанд.

Агар сулҳ шарти берунии рушди маориф бошад, маърифат метавонад яке аз омилҳои дохилии таҳкими он гардад. Ҷомеаи босавод дорои имконияти бештари таҳлил, муколама ва қабули қарорҳои оқилона мебошад. Аз ҳамин ҷо робитаи дуҷонибаи «сулҳ ва дониш» ба масъалаи фарҳанги маърифатӣ ва рушди қобилияти зеҳнии шаҳрвандон мерасад.

  1. Дониш, маърифат ва рақобатпазирии миллӣ. Таъкиди Пешвои миллат ба илм, маърифат ва китоб дар заминаи иқтисоди муосир аҳамияти хос дорад. Имрӯз рақобатпазирии давлатҳо торафт бештар аз қобилияти онҳо дар эҷод, азхудкунӣ ва истифодаи дониш вобаста мегардад.

Барои Тоҷикистон ин масъала аз он ҷиҳат муҳим аст, ки рушди иқтидори инсонӣ метавонад маҳдудиятҳои вобаста ба захираҳои моддӣ ва андозаи бозори дохилиро қисман ҷуброн намояд.

Сармоягузорӣ ба дониш метавонад ба рушди соҳибкории инноватсионӣ, рақамикунонӣ, афзоиши маҳсулнокии меҳнат ва васеъ гардидани имкониятҳои иштирок дар бозорҳои байналмилалӣ мусоидат кунад.

Дар ин шароит фарҳанги донишандӯзӣ бояд бо фаъолияти илмӣ, таҳқиқот, эҷодкорӣ ва навоварӣ пайваст бошад. Муассисаҳои таълимӣ бояд муҳите эҷод намоянд, ки дар он донишҷӯён на танҳо истеъмолкунандаи дониш, балки иштирокчии раванди тавлиди дониш гарданд.

Ҳамин тариқ, дониш аз арзиши инфиродӣ ба омили рақобатпазирии миллӣ табдил меёбад. Вақте ки маориф инсонро бо дониш таъмин мекунад, бозори меҳнат ин донишро ба фаъолияти иқтисодӣ табдил медиҳад, илм ва технология ҳосилнокии онро баланд мебардоранд ва суботи сиёсӣ барои идомаи ин раванд шароити зарурӣ фароҳам месозад. Аз ин рӯ, вазифаи марҳилаи минбаъда бояд на танҳо нигоҳ доштани дастовардҳои мавҷуда, балки баланд бардоштани самаранокии тамоми ин низоми ба ҳам алоқаманд бошад.

  1. Самтҳои афзалиятноки рушди минбаъдаи маориф. Аз таҳлили масъалаҳои дар суханронӣ матраҳгардида бармеояд, ки рушди минбаъдаи низоми маориф тақозо менамояд, ки таваҷҷуҳ аз афзоиши миқдории инфрасохтори соҳа ба баланд бардоштани сифати таълим ва самаранокии идоракунии он равона карда шавад. Дар ин замина, такмили мунтазами сатҳи касбии омӯзгорон, навсозии муҳтавои китобҳои дарсӣ ва барномаҳои таълимӣ, инчунин истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ ва усулҳои инноватсионии таълим аҳаммияти махсус пайдо мекунад.

Ҳамзамон, таҳкими таълими фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ, мутобиқ намудани ихтисосҳои омодашаванда ба талаботи тағйирёбандаи бозори меҳнат ва рушди таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбӣ аз самтҳои муҳими такмили низоми маориф ба ҳисоб мераванд. Тақвияти робитаи байни муассисаҳои таҳсилоти олӣ, соҳаи илм ва истеҳсолот низ барои баланд бардоштани самаранокии омодасозии кадрҳои ба талаботи иқтисоди муосир ҷавобгӯ аҳаммияти муҳим дорад.

Инчунин, рушди ихтисосҳои марбут ба технологияҳои иттилоотӣ, барномасозӣ ва зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати муосири маориф ба роҳ монда шавад. Дар баробари омодасозии кадрҳои дорои дониш ва малакаҳои муосир, зарур аст, ки дар байни ҷавонон фарҳанги сулҳ, масъулияти шаҳрвандӣ ва тафаккури созанда ташаккул дода шавад. Маҷмӯи ин тадбирҳо метавонад барои баланд бардоштани сифати сармояи инсонӣ ва фароҳам овардани заминаи устувор барои рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар мусоидат намояд. Ин самтҳо аз ҳам ҷудо нестанд. Баръакс, онҳо як низоми ягонаи рушди сармояи инсонӣ ва иқтидори миллӣ мебошанд. Самаранокии онҳо аз сатҳи ҳамоҳангии сиёсати маориф бо сиёсати иқтисодӣ, иҷтимоӣ, илмӣ ва технологӣ вобаста мебошад.

Дар маҷмуъ, таҳлил нишон медиҳад, ки масъалаҳои маориф ва сулҳ дар ин суханронӣ ҳамчун ду самти ҷудогона не, балки ҳамчун унсурҳои ба ҳам вобастаи рушди устувор баррасӣ мешаванд. Суботи сиёсӣ шароити зарурии рушди маорифро фароҳам месозад ва маорифи босифат бошад, барои ташаккули ҷомеаи донишбунёд, масъулиятшинос ва дорои иқтидори баланди рушди иқтисодӣ замина мегузорад.

Дар марҳилаи кунунӣ барои Тоҷикистон масъалаи асосӣ танҳо зиёд намудани шумораи муассисаҳои таълимӣ нест. Меъёри муҳимтар сифати натиҷаи таълим, рақобатпазирии хатмкунандагон, самаранокии сармоягузорӣ ба сармояи инсонӣ ва қобилияти низоми маориф барои мутобиқ шудан ба тағйироти технологӣ мебошад.

 

Раҳимзода Баҳодур Карим,

номзади имлҳои иқтисодӣ, дотсенти ДДМИТ