Фалсафаи сулҳ низоми андешаҳо ва арзишҳоест, ки дар меҳвари он ҳифзи истиқлолияти давлатӣ, таҳкими ваҳдати миллӣ, таъмини суботи сиёсӣ ва фароҳам овардани заминаҳои зиндагии осоиштаи мардум қарор дорад.

Дар таърихи ҳар як давлат лаҳзаҳое мавҷуданд, ки тасмими сиёсӣ метавонад на танҳо сарнавишти як давра, балки ояндаи чандин насли миллатро муайян созад. Барои Тоҷикистон чунин марҳала оғози солҳои соҳибистиқлолӣ буд. Замоне ки истиқлолияти нав бадастомада дар гирдоби ҷанги шаҳрвандӣ, буҳрони сиёсиву иқтисодӣ ва хатари парокандагии миллӣ қарор дошт, масъалаи асосӣ дигар танҳо идоракунии давлат набуда, балки ҳифзи ҳастии давлат ва бақои миллат ба ҳисоб мерафт.

Дар чунин шароити тақдирсоз ба арсаи сиёсии кишвар шахсияте ворид гардид, ки масъулияти роҳбарии давлат ва муттаҳид сохтани ҷомеаро бар дӯш гирифт. Эмомалӣ Раҳмон сулҳро ҳамчун интихоби муҳимми таърихӣ ва манфиати олии миллӣ пеш гирифтанд. Ин интихоб на танҳо роҳи минбаъдаи Тоҷикистонро аз вартаи буҳрон тағйир дод, балки самти рушди давлатдории навини тоҷиконро низ муайян намуд.

Моҳияти сиёсати сулҳҷӯёнаи Пешвои миллат пеш аз ҳама дар он зоҳир гардид, ки ба ҷойи идомаи муқовимат роҳи музокирот, ба ҷойи интиқом андешаи оштӣ ва ба ҷойи манфиатҳои маҳдуди сиёсӣ манфиатҳои давлату миллатро авлавият бахшиданд. Аз ин рӯ, фалсафаи сулҳи Пешвои миллатро набояд танҳо ҳамчун таҷрибаи расидан ба созишномаи сиёсӣ арзёбӣ кард. Ин фалсафа маҷмуи андешаҳо ва арзишҳоест, ки дар меҳвари он ҳифзи истиқлолият, ваҳдати миллӣ, суботи давлат ва таъмини ояндаи осоиштаи мардум қарор дорад.

Иродаи сиёсӣ - омили расидан ба сулҳи миллӣ

Роҳи расидан ба сулҳ барои Тоҷикистон осон набуд. Ҷомеае, ки ба гирдоби мухолифатҳои шадид кашида шуда буд, ба эътимод, таҳаммулпазирӣ ва иродаи қавии сиёсӣ ниёз дошт. Дар чунин вазъият роҳбарии давлат тақозо мекард, ки на танҳо буҳрони мавҷуда идора карда шавад, балки барои барқарор намудани ваҳдати миллӣ ва пешгирӣ аз фоҷиаҳои минбаъда заминаи воқеӣ фароҳам оварда шавад.

Пешвои миллат аз нахустин марҳалаҳои фаъолияти роҳбарии худ ба зарурати хотима бахшидан ба ҷанги шаҳрвандӣ ва барқарор намудани сулҳу субот афзалият доданд. Раванди музокироти байни тоҷикон, ки бо миёнравии Созмони Милали Муттаҳид ва иштироки кишварҳои нозир ва созмонҳои байналмилалӣ сурат гирифт, аз иродаи қавии сиёсӣ, сабру таҳаммул ва талошҳои пайгиронаи ҷонибҳои музокиракунанда шаҳодат медиҳад.

27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон нуқтаи гардиш дар таърихи навини кишвар гардид. Ин санад на танҳо барои хотима бахшидан ба муқовимати мусаллаҳона замина гузошт, балки ба раванди бозсозии низоми давлатдорӣ, барқарор намудани эътимоди ҷомеа ва муттаҳидсозии неруҳои гуногуни сиёсӣ такони ҷиддӣ бахшид.

Хидмати таърихии Эмомалӣ Раҳмон дар ин раванд, пеш аз ҳама, дар он зоҳир гардид, ки масъулияти роҳбарии давлатро дар шароити буҳрон ба зимма гирифта, расидан ба сулҳу ризоияти миллиро ба ҳадафи умумимиллӣ табдил доданд. Ин дастовард натиҷаи як рӯйдоди тасодуфӣ набуда, балки маҳсули иродаи сиёсӣ, интихоби масъулона ва талошҳои пайгирона барои ҳифзи давлату миллат буд.

Ваҳдати миллӣ - идомаи мантиқии сулҳ

Ба имзо расидани Созишномаи умумии сулҳ оғози марҳалаи нав дар ҳаёти сиёсию иҷтимоии Тоҷикистон гардид. Аммо ҳифзи сулҳ ва таҳкими он аз ҷомеа талошҳои пайваста ва масъулияти бештарро тақозо мекард. Зеро қатъи даргириҳо ҳанӯз маънои барқарории комили эътимод ва ҳамбастагии миллиро надошт.

Пешвои миллат хуб дарк мекарданд, ки сулҳи пойдор танҳо дар заминаи ваҳдати миллӣ, эҳтироми манфиатҳои умумӣ ва иштироки фаъоли тамоми неруҳои ҷомеа имконпазир аст. Аз ҳамин ҷост, ки сиёсати давлат дар марҳалаи баъдисулҳ ба барқарорсозии эътимод, таҳкими ризоияти ҷомеа ва фароҳам овардани шароити ҳамзистии осоишта равона гардид.

Дар ин раванд ваҳдати миллӣ ба яке аз меҳварҳои асосии сиёсати давлатдорӣ табдил ёфт. Пешвои миллат онро на танҳо дастоварди таърихӣ, балки шарти муҳимми ҳифзи истиқлолият ва пешрафти минбаъдаи кишвар арзёбӣ намуданд.

Моҳияти чунин дидгоҳ дар он аст, ки миллат сарфи назар аз тафовутҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ ва ҷаҳонбинӣ бояд дар атрофи манфиатҳои олии давлату Ватан муттаҳид бошад. Зеро ҳар гуна тафриқаандозӣ метавонад ба пояҳои суботи ҷомеа осеб расонад, дар ҳоле ки ҳамдигарфаҳмӣ, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти муштарак имкониятҳои рушди давлатро густариш медиҳанд.

Маҳз бо чунин фаҳмиши амиқи масъулияти миллӣ сулҳ аз як санади сиёсӣ ба арзиши умумимиллӣ табдил ёфта, ваҳдат ҳамчун яке аз пояҳои устувори давлатдории навини тоҷикон мақоми хос пайдо кард.

Сулҳ - заминаи эҳёи давлат ва рушди Тоҷикистон

Аҳамияти воқеии сулҳ на танҳо дар қатъи ҷанг, балки дар имкониятҳое зоҳир мегардад, ки он барои зиндагӣ ва рушди ҷомеа фароҳам меорад.

Тоҷикистон дар солҳои аввали истиқлолият бо иқтисоди заифгардида, инфрасохтори харобшуда, мушкилоти иҷтимоӣ ва маҳдудияти имкониятҳои молиявӣ рӯ ба рӯ буд. Дар чунин вазъият барқарорсозии иқтисоди миллӣ ва татбиқи барномаҳои стратегии рушд танҳо дар шароити суботи сиёсӣ имконпазир гардид.

Бо фароҳам омадани шароити сулҳу субот кишвар тадриҷан аз марҳалаи барқарорсозии баъдиҷангӣ ба марҳалаи татбиқи ҳадафҳои бузурги иқтисодиву иҷтимоӣ ворид шуд. Таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати мамлакат ба самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтанд.

Дар ин замина, бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» намунаи барҷастаи пайванди сулҳ бо созандагӣ мебошад. Агар дар солҳои аввали истиқлолият ҳадафи асосӣ наҷоти давлат ва барқарории сулҳ бошад, пас идомаи сохтмони ин иншооти бузург ифодаи иродаи ҷомеа барои бунёди ояндаи мустақилу пешрафта гардид.

Бо дарки аҳамияти стратегии соҳаи энергетика, Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба яке аз авлавиятҳои муҳими сиёсати иқтисодии мамлакат табдил ёфт. Ин тарҳ на танҳо барои беҳтар намудани таъминоти энергетикӣ, балки барои рушди саноат, таҳкими иқтидори иқтисодӣ ва густариши имкониятҳои кишвар замина мегузорад.

Ҳамин тавр, сулҳ ба Тоҷикистон имкон фароҳам овард, ки неруи худро аз муқовимату харобкорӣ ба созандагӣ ва рушди миллӣ равона созад. Ин яке аз натиҷаҳои муҳимми раванди сулҳу субот дар кишвар мебошад.

Сулҳ дар сиёсати байналмилалӣ - аз таҷрибаи миллӣ то масъулияти умумибашарӣ

Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон дар роҳи расидан ба сулҳ барои сиёсати хориҷии кишвар низ аҳамияти хос пайдо кард. Давлате, ки арзиши сулҳро бо тамоми ҳастии худ эҳсос намудааст, наметавонад нисбат ба мушкилоти амниятӣ ва низоъҳои ҷаҳонӣ бетараф бошад.

Пешвои миллат дар арсаи байналмилалӣ пайваста ҷонибдори ҳалли мусолиматомези ихтилофҳо, густариши ҳамкориҳои байнидавлатӣ ва таҳкими эътимоди мутақобила мебошанд. Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар масъалаҳои об, ҳифзи пиряхҳо ва тағйирёбии иқлим низ аз ҳамин дидгоҳи масъулиятшиносона сарчашма мегиранд.

Бо пешниҳоди Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид солҳои 2005-2015-ро Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» ва солҳои 2018-2028-ро Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» эълон намуд.

Ҳамчунин, ташаббуси Тоҷикистон оид ба эълон намудани соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва муқаррар гардидани 21 март ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ дастгирӣ ёфт.

Ин иқдомҳо дар назари аввал ба масъалаҳои экологӣ иртибот доранд, аммо дар асл бо амнияти инсон, пешгирии буҳронҳо ва ҳифзи манфиатҳои муштараки кишварҳо робитаи ногусастанӣ доранд.

Дар ин замина, таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон ва ташаббусҳои байналмилалии кишвар зарурати ҳалли мушкилоти умумибашариро тавассути муколама, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштарак таъкид менамоянд.

Тарбияи насли сулҳпарвар - кафолати фардои осоишта

Ҳифзи сулҳ танҳо бо дастовардҳои сиёсиву иқтисодӣ таъмин намегардад. Барои пойдории он сатҳи баланди маърифати ҷомеа, худшиносии миллӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ зарур аст. Аз ҳамин ҷост, ки рушди маорифу илм, тарбияи ҷавонон ва ташаккули ҷаҳонбинии созанда аз масъалаҳои муҳимми сиёсати иҷтимоии давлат ба ҳисоб мераванд.

Зеро насли ҷавон бояд на танҳо аз дастовардҳои истиқлолият истифода барад, балки арзиши онҳоро дарк намуда, барои ҳифзу таҳкими онҳо масъулият эҳсос кунад.

Омӯзиши таърихи ҷанги шаҳрвандӣ, дарки оқибатҳои фоҷиабори низоъ ва арҷгузорӣ ба сулҳу ваҳдати миллӣ барои тарбияи насли оянда аҳамияти бузург дорад. Ҷавони имрӯза бояд бидонад, ки суботи имрӯза натиҷаи талошҳои зиёд буда, ҳифзи он аз ҳар як шаҳрванди кишвар фарҳанги баланди сиёсӣ, масъулиятшиносӣ ва мавқеи устувори шаҳрвандиро талаб мекунад.

Дар ин раванд рушди маорифу илм ва баланд бардоштани сатҳи маърифати ҷомеа яке аз омилҳои муҳими таҳкими сулҳи дарозмуддат мебошад. Зеро ҷомеаи донишманд, дорои тафаккури солим ва масъулияти баланди шаҳрвандӣ ба иғво, ифротгароӣ ва тафриқаандозӣ камтар осебпазир хоҳад буд.

Ба ин маънӣ, сулҳе, ки дар шуури насли ҷавон ҷой мегирад, на танҳо дастоварди имрӯз, балки заминаи муҳимми фардои осоиштаи миллат аст.

Фалсафаи сулҳ - мероси таърихии Пешвои миллат

Моҳияти фалсафаи сулҳ дар як воқеаи таърихӣ ё марҳалаи муайяни давлатдорӣ маҳдуд намешавад. Он дар низоми пайвастаи арзишҳо ва амалҳои сиёсие таҷассум меёбад, ки аз ҳифзи давлат оғоз гардида, ба таҳкими истиқлолият, ваҳдати миллӣ ва фароҳам овардани шароити рушди устувор равона шудаанд.

Хидмати таърихии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар назди миллати тоҷик, пеш аз ҳама, дар он зоҳир мегардад, ки дар яке аз марҳалаҳои ҳассостарини таърих масъулияти роҳбарии давлатро ба зимма гирифта, расидан ба сулҳро ба ҳадафи муҳимми сиёсати миллӣ табдил доданд. Дар натиҷаи ин раванд барои гузариш аз муқовимати мусаллаҳона ба ҳамдигарфаҳмӣ ва созандагӣ замина фароҳам омад.

Албатта, пойдории сулҳ масъулияти ҳамешагии тамоми ҷомеа буда, таҳкими он риояи қонун, таъмини адолати иҷтимоӣ, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва фаъолияти самараноки ниҳодҳои давлатиро тақозо менамояд. Сулҳи воқеан устувор дар муҳите ташаккул меёбад, ки ҳар як инсон худро ҷузъи ҷудонашавандаи ҷомеа ва ояндаи давлат эҳсос кунад.

Аз ин рӯ, фалсафаи сулҳро метавон ҳамчун сабақи бузурги таърихӣ ва дастури муҳимми давлатдорӣ барои наслҳои имрӯзу оянда арзёбӣ намуд.

Таърих баъзан сарнавишти миллатро дар интихоби байни ҷангу сулҳ қарор медиҳад. Барои Тоҷикистон солҳои аввали истиқлолият маҳз чунин марҳала буданд. Интихоби роҳи музокирот, оштӣ ва ризоияти миллӣ барои барқарории сулҳ ва оғози марҳалаи нави давлатдорӣ аҳамияти ҳалкунанда дошт.

Имрӯз ҳифзи ин дастоварди бузург вазифаи муштараки давлат ва ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон ба шумор меравад. Зеро сулҳ шарти асосии ҳифзи истиқлолият, кафили суботи давлат ва муҳимтарин амонате мебошад, ки мо бояд ба наслҳои оянда ба мерос гузорем.

Сулҳро ба мерос гирифтан шараф аст, аммо ҳифз кардан ва ба наслҳои оянда расонидани он масъулияти бузург мебошад.

 

Абдулло ДАВЛАТЗОДА,

омӯзгори ДДМИТ