НАҚШИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР ТАЪМИНИ СУЛҲ, СУБОТ ВА ВАҲДАТИ МИЛЛӢ
Сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ аз муҳимтарин шартҳои мавҷудият, пойдорӣ ва рушди ҳар як давлат ба шумор мераванд. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин арзишҳо аҳаммияти хосса доранд, зеро дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ кишвар бо буҳрони шадиди сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ рӯ ба рӯ гардид. Дар чунин шароити мураккаб масъалаи ҳифзи давлатдории миллӣ, барқарор намудани сохторҳои ҳокимияти давлатӣ, қатъи хушунат ва фароҳам овардани шароити мусоид барои бозгашти ҷомеа ба зиндагии осоишта ба масъалаи сарнавиштсоз табдил ёфт.
Дар ин марҳалаи ҳассоси таърихӣ роҳбарияти нави сиёсии кишвар бо сарварии Эмомалӣ Раҳмон, ки 19 ноябри соли 1992 дар Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Раиси Шӯрои Олӣ интихоб гардид, масъулияти роҳбарии давлатро ба зимма гирифт. Иҷлосияи мазкур аз 16 ноябр то 2 декабри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд баргузор гардида, масъалаҳои барқарорсозии сохторҳои давлатӣ, қатъи низоъ ва ҳифзи якпорчагии кишварро мавриди баррасӣ қарор дод. Ин рӯйдоди муҳим оғози марҳалаи нави давлатсозӣ ва идоракунии сиёсиро замина гузошт. Бо вуҷуди ин, раванди расидан ба сулҳу субот талошҳои пайваста, музокироти тӯлонӣ ва созишҳои сиёсиву ҳуқуқиро тақозо мекард.
Марҳалаи ҳалкунанда дар раванди оштии миллӣ музокироти байни Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Иттиҳоди неруҳои мухолифини тоҷик ба ҳисоб мерафт. Музокироти мазкур аз 5 апрели соли 1994 то 27 июни соли 1997 идома ёфта, ҳашт даври гуфтушунид, як қатор машваратҳои байниҳамдигарӣ ва мулоқотҳои сатҳи олӣ баргузор гардиданд. Ин раванд собит сохт, ки сулҳи тоҷикон натиҷаи як мулоқот ё имзои як санад набуда, балки маҳсули талошҳои пайгирона, иродаи сиёсӣ ва ҳамкории ҷонибҳои манфиатдор буд.
27 июни соли 1997 дар шаҳри Маскави Федератсияи Россия Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Аз ҷониби Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон онро Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон ва аз ҷониби мухолифин роҳбари Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик Саид Абдуллоҳи Нурӣ имзо намуданд. Намояндаи махсуси Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид низ дар маросими имзои созишнома иштирок дошт. Созишномаи мазкур ва протоколҳои замимавии он масъалаҳои муҳими сиёсӣ, ҳарбӣ, бозгашти гурезаҳо ва фаъолияти Комиссияи оштии миллиро фаро мегирифтанд. Бо имзои ин санади таърихӣ марҳалаи нави татбиқи созишҳои сулҳ ва барқарорсозии баъдиҷангии кишвар оғоз гардид.
Нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин раванд, пеш аз ҳама, дар роҳбарии сиёсӣ, намояндагии давлат, қабули қарорҳои муҳим, идомаи музокирот ва расидан ба созиши ниҳоӣ зоҳир гардид. Ҳамзамон, татбиқи созишҳои сулҳ аз иродаи сиёсии ҳар ду ҷониби имзокунанда, фаъолияти Комиссияи оштии миллӣ, иштироки фаъолонаи шаҳрвандон ва мусоидати Созмони Милали Муттаҳид ва кишварҳои нозир вобастагӣ дошт. Аз ин рӯ, сулҳи тоҷиконро метавон натиҷаи масъулияти муштараки миллӣ, иродаи сиёсӣ ва ҳамкории байналмилалӣ арзёбӣ намуд.
Яке аз заминаҳои муҳими таъмини суботи сиёсӣ ва таҳкими давлатдории миллӣ ташаккул ва рушди низоми конститутсионӣ ба ҳисоб меравад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Он Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон намуда, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва баробарҳуқуқии шаҳрвандонро ҳамчун арзишҳои бунёдии давлатдорӣ муқаррар кард. Қабули Конститутсия ва такмили минбаъдаи қонунгузории кишвар барои фаъолияти устувори ниҳодҳои давлатӣ, муайян намудани ваколатҳои мақомоти ҳокимият ва танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам оварданд.
Пойдории сулҳу субот имкон дод, ки захираҳои давлатӣ ва неруи созандаи ҷомеа аз вазъи низоъ ба самти барқарорсозӣ ва рушди иқтисодию иҷтимоӣ равона карда шаванд. Дар ин замина, таъмини амнияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати кишвар ҳамчун самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян гардиданд. Ҳамзамон, Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон то соли 2030 ба масъалаҳои рушди маориф, тандурустӣ, шуғли аҳолӣ, ҳифзи иҷтимоӣ ва такмили низоми идоракунии давлатӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд.
Дар соҳаи энергетика сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун яке аз лоиҳаҳои бузург ва дорои аҳаммияти стратегии миллӣ амалӣ гардида истодааст. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон зимни вохӯрӣ бо бунёдгарони неругоҳ 28 сентябри соли 2024 аҳаммияти ин иншооти бузургро дар таъмини истиқлолияти энергетикӣ, рушди устувори иқтисодӣ ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ таъкид намуданд. Дар соҳаи нақлиёт низ сохтмону таҷдиди роҳҳо, пулҳо ва нақбҳо барои беҳтар гардидани робитаҳои байни минтақаҳои кишвар, рушди гардиши молу маҳсулот ва дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои гуногун аҳаммияти калон доранд. Ин равандҳо метавонанд ба коҳиш ёфтани нобаробарии минтақавӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробари рушд мусоидат намоянд.
Суботи сиёсӣ барои рушди соҳибкорӣ, ҷалби сармояи дохиливу хориҷӣ ва густариши фаъолияти бахши хусусӣ шароити мусоид фароҳам меорад. Дар навбати худ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, афзоиши истеҳсолот ва баланд гардидани даромади аҳолӣ ба таҳкими устувории иҷтимоӣ мусоидат мекунанд. Аз ин лиҳоз, робитаи сулҳу субот ва рушди иқтисодӣ хусусияти дуҷониба дорад: сулҳу оромӣ барои рушди иқтисодӣ замина фароҳам меорад ва рушди фарогири иқтисодӣ бошад, пояҳои иҷтимоии сулҳу суботро боз ҳам мустаҳкам мегардонад.
Соҳаи маориф яке аз воситаҳои муҳимми ташаккули худшиносии миллӣ, таҳаммулпазирӣ, ҷаҳонбинии солим ва масъулияти шаҳрвандӣ ба ҳисоб меравад. Дар даврони соҳибистиқлолӣ таъсиси муассисаҳои нави таҳсилоти олӣ ва касбӣ, бунёду таҷдиди муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ, рушди муассисаҳои томактабӣ ва густариши омӯзиши технологияҳои муосир аз ҷумлаи самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф маҳсуб меёбанд. Тибқи маълумоти дар суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2022 пешниҳодшуда, дар 31 соли соҳибистиқлолии кишвар 32 муассисаи таҳсилоти олӣ таъсис ёфта, 3246 муассисаи таълимӣ бунёд гардидааст [4].
Дар соҳаи тандурустӣ низ барқарорсозӣ ва бунёди муассисаҳои тиббӣ, беҳтар намудани дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои аввалияи тиббию санитарӣ, омода намудани мутахассисони соҳибкасб ва навсозии таҷҳизоти тиббӣ аҳаммияти бузурги иҷтимоӣ доранд. Тибқи маълумоти дар суханронии расмии соли 2024 пешниҳодшуда, дар даврони соҳибистиқлолӣ 2827 муассисаи тиббӣ сохта шуда, танҳо дар соли 2023 барои рушди соҳа 3,3 миллиард сомонӣ ҷудо гардидааст. Рушди соҳаи тандурустӣ на танҳо масъалаи беҳтар намудани сифати хизматрасонии тиббӣ, балки яке аз омилҳои муҳими таъмини амнияти инсонӣ ва баробарии имкониятҳо дар ҷомеа мебошад.
Сиёсати ҳифзи иҷтимоӣ, дастгирии оилаҳои ниёзманду осебпазир, шахсони дорои маъюбият, пиронсолон ва кӯдакони ятим низ дар пешгирии канорагирии иҷтимоӣ ва таҳкими ҳамбастагии ҷомеа нақши муҳим дорад. Самаранокии чунин тадбирҳо бояд на танҳо аз рӯйи ҳаҷми маблағгузорӣ, балки бо назардошти дастрасӣ, сифати хизматрасонӣ ва таъсири воқеии онҳо ба беҳтар гардидани сатҳи зиндагии шаҳрвандон арзёбӣ карда шавад.
Ҷавонон қисми муҳимми неруи меҳнатӣ, зеҳнӣ ва созандаи кишварро ташкил медиҳанд. Эълон гардидани соли 2017 ҳамчун Соли ҷавонон ва таваҷҷуҳи пайваста ба иштироки онҳо дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвар аз ҷумлаи иқдомҳои муҳими сиёсати давлатии ҷавонон ба ҳисоб мераванд. Сармоягузорӣ ба таҳсил, касбомӯзӣ, шуғл, илм, технология ва варзиш метавонад ҷавононро ба равандҳои созандаи ҷомеа ҷалб намуда, заминаҳои канорагирӣ ва ноумедии иҷтимоиро коҳиш диҳад.
Ҳамчунин, баланд бардоштани мақоми занон ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои иштироки онҳо дар идоракунии давлатӣ, соҳибкорӣ, маориф, тандурустӣ ва ҳаёти ҷамъиятӣ яке аз омилҳои муҳимми таҳкими ваҳдати миллӣ мебошад. Зеро ваҳдати миллӣ танҳо маънои набудани низоъро надошта, балки баробарии ҳуқуқ, эҳтиром ба шаъну шарафи инсон ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои иштироки гурӯҳҳои гуногуни аҳолиро дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва қабули қарорҳо низ дар бар мегирад.
Фарҳанг, забон, адабиёт, таърих, ҳунарҳои мардумӣ ва варзиш аз ҷумлаи воситаҳои муҳимми ҳифзи хотираи таърихӣ, таҳкими ҳувияти миллӣ ва муттаҳидсозии ҷомеа мебошанд. Дастгирии муассисаҳои фарҳангӣ, китобхонаҳо, осорхонаҳо, театрҳо ва иншооти варзишӣ ба ташаккули муҳити муштараки маънавию иҷтимоӣ мусоидат менамояд. Дар ин самт ҳамкории давлат бо аҳли зиё, омӯзгорон, намояндагони фарҳангу санъат, варзишгарон, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва тамоми қишрҳои ҷомеа аҳаммияти махсус дорад.
Таъмини суботи дохилӣ бо рушди муносибатҳои созанда бо кишварҳои дигар ва созмонҳои байналмилалӣ робитаи зич дорад. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон бо иштироки Созмони Милали Муттаҳид ва кишварҳои нозир нишон дод, ки дипломатия, муколама ва миёнаравии байналмилалӣ метавонанд дар ҳалли низоъҳои дохилӣ нақши муҳим бозанд. Пас аз барқарор гардидани сулҳу субот сиёсати хориҷии кишвар ба густариши ҳамкориҳои минтақавию байналмилалӣ, ҷалби сармоя ва иштироки фаъолона дар ҳалли масъалаҳои дорои аҳаммияти умумиҷаҳонӣ равона гардид.
Яке аз самтҳои муҳимми дипломатияи Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои об, ҳифзи захираҳои обӣ ва рушди устувор мебошад. Ташаббуси байналмилалӣ оид ба эълон намудани Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018-2028, аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дастгирӣ гардид. Ин иқдом нишон медиҳад, ки Тоҷикистон тавонистааст масъалаҳои муҳими рушди миллӣ ва ҳифзи захираҳои табииро бо рӯзномаи байналмилалӣ пайваст намуда, дар ҳалли мушкилоти глобалии вобаста ба об саҳми муносиб гузорад.
Таҳлили рӯйдодҳои таърихӣ ва самтҳои асосии рушди кишвар имкон медиҳад, ки нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ дар чанд самти муҳим баррасӣ гардад. Дар сатҳи сиёсӣ роҳбарии давлат дар давраи буҳрон, иштироки фаъолона дар музокироти сулҳ ва қабули қарорҳои муҳимми давлатӣ аҳаммияти калидӣ дошт. Дар сатҳи ҳуқуқӣ ташаккули заминаи конститутсионӣ ва татбиқи созишҳои сулҳ барои гузариш аз вазъи низоъ ба низоми устувори идоракунии давлатӣ мусоидат намуд. Дар сатҳи иҷтимоӣ бошад, барқарорсозии муассисаҳо, рушди хизматрасониҳои давлатӣ ва фароҳам овардани шароити зиндагии осоишта ба беҳтар гардидани вазъи ҷомеаи баъдиҷангӣ замина гузошт.
Ҳамин тариқ, нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ, пеш аз ҳама, дар роҳбарии раванди барқарорсозии давлатдорӣ, иштирок дар музокироти байни тоҷикон, имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ва пешбурди сиёсати барқарорсозии баъдиҷангӣ таҷассум меёбад. Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1992, музокироти солҳои 1994-1997 ва имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ 27 июни соли 1997 марҳалаҳои муҳимми ин раванди таърихиро ташкил медиҳанд.
Пойдории сулҳу субот барои фаъолияти устувори ниҳодҳои давлатӣ ва пешбурди ислоҳот дар соҳаҳои иқтисод, маориф, тандурустӣ, энергетика, нақлиёт, ҳифзи иҷтимоӣ, фарҳанг, варзиш ва сиёсати ҷавонону занон шароити зарурӣ фароҳам овард. Ҳамзамон, бояд таъкид намуд, ки дастовардҳои ин соҳаҳо натиҷаи фаъолияти муштараки давлат, ҷомеа, соҳибкорон, мутахассисон ва шарикони байналмилалӣ мебошанд.
Хулоса, ваҳдати миллӣ дастоварди таърихии як давра ё рӯйдоди алоҳида набуда, балки раванди пайвастаи таҳкими эътимод, адолат, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ мебошад. Дар ин раванд саҳми таърихии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон назаррас мебошад. Ҳифзу таҳкими сулҳу субот вазифаи муштараки давлат ва ҳар як узви ҷомеа буда, рушди фарогир, эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини адолати иҷтимоӣ ва иштироки фаъоли шаҳрвандон аз ҷумлаи заминаҳои муҳимми пойдории он ба шумор мераванд.
Танҳо дар сурати ҳифзи сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ, эҳтироми арзишҳои давлатдорӣ ва саҳмгузории содиқонаи ҳар як шаҳрванд метавонем рушди устувори Тоҷикистони азизро таъмин намуда, барои наслҳои оянда давлати ободу пешрафтаро ба мерос гузорем.
Аҳлиддин НАЗАРЗОДА,
мутахассиси раёсати илм ва инноватсия
Тоҷ
Рус
Eng