Конститутсия дар таърихи ҳар як давлат ҳамчун санади тақдирсоз ва муайянкунандаи самтҳои асосии рушди ҷомеа мавқеи махсус дорад. Он на танҳо маҷмӯи меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки таҷассумгари ормонҳои миллӣ, арзишҳои давлатдорӣ, адолати иҷтимоӣ ва муносибатҳои байни давлату шаҳрвандон мебошад. Маҳз тавассути Конститутсия асосҳои сохтори давлатӣ муайян гардида, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд эътироф ва ҳифз карда мешаванд. Аз ин рӯ, мавқеи Конститутсия дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар бо ягон санади дигари ҳуқуқӣ муқоисашаванда нест.

Барои миллати тоҷик қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳаммияти бузурги таърихӣ дошта, яке аз дастовардҳои муҳимми даврони соҳибистиқлолӣ ба ҳисоб меравад. Пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ зарурати ташаккули низоми нави давлатдорӣ, муайян намудани асосҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва фароҳам овардани заминаи устувор барои рушди минбаъдаи кишвар ба миён омад. Дар чунин шароити мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ қабули санади олии ҳуқуқӣ тақозои замон ва зарурати таърихӣ буд.

6 ноябри соли 1994 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Ин рӯйдоди муҳим дар таърихи навини давлатдории тоҷикон саҳифаи наверо боз намуда, барои ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ ва таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ заминаи устувор фароҳам овард. Қабули Конститутсия нишон дод, ки мардуми Тоҷикистон роҳи бунёди давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягонаро интихоб намудаанд, ки дар он инсон, ҳуқуқу озодиҳои ӯ ва манфиатҳои умумимиллӣ мавқеи марказӣ доранд.

Истиқлолияти давлатӣ бузургтарин дастоварди таърихии миллати тоҷик дар охири асри XX мебошад. Аммо соҳибистиқлол будани давлат танҳо бо эътирофи байналмилалӣ ва доштани ҳудуди муайян маҳдуд намешавад. Барои таъмини истиқлолияти воқеӣ мавҷудияти низоми мукаммали ҳуқуқӣ, сохтори мустақили давлатӣ, сиёсати миллӣ ва механизмҳои самараноки идоракунӣ зарур аст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳз чунин заминаи ҳуқуқиро фароҳам овард. Он соҳибихтиёрии давлат, ягонагии ҳудудӣ, шакли идоракунӣ, сохтори мақомоти давлатӣ ва принсипҳои асосии муносибатҳои ҷамъиятиро муайян намуд.

Дар моддаи 1-и Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон гардидааст. Ҳар яке аз ин мафҳумҳо мазмун ва аҳаммияти амиқи сиёсиву ҳуқуқӣ дорад. Соҳибихтиёрӣ мустақилияти давлатро дар муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ ифода мекунад. Демократӣ будани давлат иштироки халқро дар идоракунии давлатӣ ва ташаккули ҳокимияти сиёсӣ дар назар дорад. Ҳуқуқбунёдӣ риояи қонун ва волоияти онро ҳамчун асоси фаъолияти давлат муқаррар менамояд. Давлати дунявӣ бошад, хусусияти дунявии низоми давлатдорӣ ва аз давлат ҷудо будани иттиҳодияҳои диниро ифода мекунад. Ин принсипҳо дар маҷмӯъ заминаи ҳуқуқии давлатдории муосири Тоҷикистонро ташкил медиҳанд.

Яке аз муҳимтарин дастовардҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон эътирофи инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ мебошад. Дар ҷаҳони муосир рушди давлат танҳо бо нишондиҳандаҳои иқтисодӣ, ҳаҷми истеҳсолот ё имкониятҳои молиявӣ муайян карда намешавад. Меъёри асосии пешрафти давлат, пеш аз ҳама, сатҳи зиндагии аҳолӣ, таъмини ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, дастрасӣ ба таҳсилу тандурустӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои фаъолияти озодонаи инсон мебошад.

Моддаи 5-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф менамояд. Ин муқаррарот моҳияти инсонмеҳвари низоми конститутсиониро инъикос мекунад. Дар Конститутсия ҳуқуқҳои асосии инсон ва шаҳрванд, аз ҷумла ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ, дахлнопазирии шахс, моликият, меҳнат, таҳсил, ҳифзи иҷтимоӣ ва дигар ҳуқуқҳои муҳим муқаррар гардидаанд. Муҳим он аст, ки шаҳрванд бояд на танҳо аз мавҷудияти ҳуқуқҳои худ огоҳ бошад, балки имконияти воқеии истифода ва ҳимояи онҳоро низ дошта бошад. Аз ин рӯ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, сохторҳои судӣ ва дигар ниҳодҳои ҳуқуқӣ бояд ба таъмини кафолатҳои конститутсионӣ равона карда шавад.

Эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун арзиши олӣ масъулияти давлатро низ баланд мебардорад. Ҳар як қарор ва амали мақомоти давлатӣ бояд дар доираи қонун ва бо эҳтиром ба ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандон амалӣ гардад. Дар баробари ин, шаҳрвандон низ вазифадоранд, ки ҳуқуқу озодиҳои дигаронро эҳтиром намуда, талаботи Конститутсия ва қонунҳоро риоя кунанд. Танҳо дар сурати ҳамоҳангии ҳуқуқ ва уҳдадориҳо метавон ҷомеаи устувор ва дорои фарҳанги баланди ҳуқуқиро ташаккул дод.

Ваҳдати миллӣ яке аз омилҳои асосии субот, амният ва рушди устувори ҳар як давлат мебошад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки ҷомеае метавонад ба пешрафти назаррас ноил гардад, ки дар он арзишҳои умумимиллӣ аз манфиатҳои маҳдуди гурӯҳӣ болотар гузошта мешаванд. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи таҳкими ваҳдати миллӣ аҳаммияти махсус дорад. Конститутсия ҳамчун санади муттаҳидкунандаи ҷомеа барои ташаккули низоми ягонаи давлатдорӣ ва таъмини муносибатҳои ҳуқуқии байни шаҳрвандон замина гузошт.

Ваҳдати миллӣ танҳо дар сухан ва шиор ифода намеёбад. Он пеш аз ҳама дар эҳтироми қонун, масъулияти шаҳрвандӣ, таҳаммулпазирӣ, арҷгузорӣ ба арзишҳои миллӣ ва саҳмгузорӣ дар рушди давлат таҷассум меёбад. Ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон, новобаста аз касбу кор ва мақоми иҷтимоӣ, дар ҳифзи истиқлолият, суботи сиёсӣ ва таҳкими ваҳдати миллӣ масъулият дорад. Конститутсия маҳз бо муайян намудани асосҳои умумии зиндагии ҷамъиятӣ ва ҳуқуқии шаҳрвандон барои пойдории чунин арзишҳо хизмат мекунад.

Конститутсия на танҳо санади сиёсӣ ва ҳуқуқӣ, балки яке аз заминаҳои муҳими рушди иқтисоди миллӣ низ мебошад. Рушди иқтисодӣ бе мавҷудияти муҳити устувори ҳуқуқӣ, ҳифзи моликият, кафолати фаъолияти соҳибкорӣ ва таъмини баробарии субъектҳои иқтисодӣ ғайриимкон аст. Моддаи 12-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон гуногуншаклии моликият ва фаъолияти озоди иқтисодиро эътироф намуда, барои рушди муносибатҳои бозорӣ, ташаккули бахши хусусӣ, ҷалби сармоягузории дохилию хориҷӣ ва рушди соҳибкорӣ заминаи муҳим фароҳам меорад.

Дар шароити муосир иқтисоди миллӣ ба тағйироти босуръати ҷаҳонӣ рӯ ба рӯ мебошад. Рушди технологияҳои нав, рақобати байналмилалӣ, густариши муносибатҳои тиҷоратӣ ва тағйирёбии бозорҳои молиявӣ аз давлат тақозо менамоянд, ки заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти иқтисодиро пайваста такмил диҳад. Ҳифзи ҳуқуқи моликият, таъмини шароити мусоид барои соҳибкорӣ, дастгирии ташаббусҳои иқтисодӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои субъектҳои хоҷагидорӣ метавонанд ба афзоиши фаъолияти иқтисодӣ ва беҳтар гардидани фазои сармоягузорӣ мусоидат намоянд.

Устувории низоми ҳуқуқӣ яке аз омилҳои муҳими эътимоди сармоягузорон ба ҳисоб меравад. Сармоягузор ҳангоми қабули қарор на танҳо ба захираҳои табиӣ ё имкониятҳои бозор, балки ба кафолатҳои ҳуқуқӣ, пешгӯишаванда будани қонунгузорӣ ва ҳифзи манфиатҳои молумулкӣ низ аҳаммият медиҳад. Аз ин лиҳоз, принсипҳои конститутсионии гуногуншаклии моликият ва фаъолияти озоди иқтисодӣ барои ташаккули фазои мусоиди соҳибкорӣ аҳаммияти назаррас доранд. Дар баробари ин, татбиқи самараноки ин принсипҳо такмили қонунгузории соҳавӣ, таъмини рақобати солим ва баланд бардоштани самаранокии идоракунии иқтисодиро талаб менамояд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон тибқи Конститутсия давлати иҷтимоӣ мебошад. Ин хусусият масъулияти давлатро дар фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаи инсон муайян менамояд. Давлати иҷтимоӣ пеш аз ҳама давлатест, ки рушди инсон ва таъмини манфиатҳои иҷтимоии шаҳрвандонро яке аз самтҳои асосии сиёсати худ мешуморад. Маориф, тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ, шуғли аҳолӣ, дастгирии оилаҳо ва беҳтар намудани шароити зиндагии гурӯҳҳои ниёзманди аҳолӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳимми сиёсати иҷтимоӣ мебошанд.

Дар шароити имрӯза сармоягузорӣ ба соҳаҳои иҷтимоӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Зеро ҷомеаи дорои сатҳи баланди маърифатнокӣ, саломатии хуб ва имкониятҳои муносиби меҳнатӣ метавонад дар рушди иқтисодиву иҷтимоии давлат саҳми назаррас гузорад. Рушди низоми маориф ба ташаккули мутахассисони соҳибкасб, рушди инноватсия ва баланд гардидани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ мусоидат мекунад. Беҳтар намудани низоми тандурустӣ бошад, ба ҳифзи сармояи инсонӣ ва баланд бардоштани сифати зиндагии аҳолӣ таъсири мусбат мерасонад. Аз ин рӯ, татбиқи принсипи давлати иҷтимоӣ бояд ҳамчун яке аз самтҳои муҳимми рушди устувори Тоҷикистон арзёбӣ гардад.

Волоияти қонун яке аз принсипҳои бунёдии давлати ҳуқуқбунёд ба ҳисоб меравад. Моҳияти ин принсип дар он ифода меёбад, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкилотҳо ва шаҳрвандон бояд дар доираи меъёрҳои ҳуқуқӣ амалӣ карда шавад. Мувофиқи моддаи 10-и Конститутсия, Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Ин муқаррарот талаб менамояд, ки тамоми санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба Конститутсия мутобиқ бошанд ва фаъолияти мақомоти давлатӣ дар доираи салоҳиятҳои муқарраргардида сурат гирад.

Самаранокии идоракунии давлатӣ танҳо аз сохтори мақомоти давлатӣ вобаста нест. Сифати қарорҳои идоракунӣ, сатҳи масъулияти хизматчиёни давлатӣ, шаффофияти фаъолият ва дастрасии шаҳрвандон ба хизматрасониҳои босифат низ аҳаммияти калон доранд. Дар ин раванд Конститутсия заминаи умумии ҳуқуқии фаъолияти мақомоти қонунгузор, иҷроия ва судиро муайян менамояд. Риояи принсипи таҷзияи ҳокимият, қонуният ва масъулияти ҳуқуқӣ барои пешгирии худсарӣ, таҳкими эътимоди ҷомеа ва таъмини фаъолияти муназзами давлат мусоидат мекунад.

Асри XXI давраи рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ ва рақамикунонии тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа мебошад. Имрӯз технологияҳои рақамӣ ба тарзи фаъолияти мақомоти давлатӣ, муносибатҳои иқтисодӣ, низоми маориф, тандурустӣ ва хизматрасониҳои ҷамъиятӣ таъсири амиқ мерасонанд. Дар чунин шароит масъалаи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон дар муҳити рақамӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Рушди хизматрасониҳои электронии давлатӣ, пардохтҳои рақамӣ, тиҷорати электронӣ ва низомҳои иттилоотӣ имкониятҳои навро барои шаҳрвандон фароҳам меоранд, вале ҳамзамон масъалаҳои ҳифзи маълумоти шахсӣ ва амнияти иттилоотиро низ ба миён мегузоранд.

Рақамикунонии идоракунии давлатӣ метавонад дастрасии шаҳрвандонро ба хизматрасониҳо беҳтар намуда, хароҷоти маъмуриро коҳиш диҳад ва шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатиро баланд бардорад. Аммо ҷорӣ намудани технологияҳои муосир бояд бо риояи ҳуқуқи инсон, таъмини баробарии имкониятҳо ва ҳифзи маълумоти шахсӣ ҳамоҳанг бошад. Шаҳрвандони дорои имкониятҳои маҳдуди истифодаи технологияҳои муосир набояд аз дастрасӣ ба хизматрасониҳои давлатӣ маҳрум гарданд. Аз ин рӯ, рушди ҷомеаи рақамӣ бояд дар асоси принсипҳои қонуният, масъулият, шаффофият ва эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои конститутсионӣ амалӣ карда шавад.

Ҷавонон неруи асосии пешбарандаи ҷомеа ва ояндаи давлат мебошанд. Пешрафти ҳар як кишвар аз сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, маърифати ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандии насли ҷавон вобастагии зиёд дорад. Ҷавонон бояд на танҳо донишҳои касбӣ ва технологиро аз худ намоянд, балки аз таърихи давлатдорӣ, арзишҳои миллӣ, ҳуқуқу уҳдадориҳои конститутсионӣ ва аҳаммияти истиқлолияти давлатӣ низ огоҳ бошанд. Омӯзиши Конститутсия ба онҳо имкон медиҳад, ки ҳуқуқҳои худро донанд, уҳдадориҳои шаҳрвандиро дарк кунанд ва дар ҳаёти ҷамъиятӣ фаъолона иштирок намоянд.

Муассисаҳои таҳсилоти олӣ дар баланд бардоштани маърифати конститутсионӣ ва тарбияи шаҳрвандии ҷавонон вазифаи муҳим доранд. Онҳо бояд дар баробари омода намудани мутахассисони соҳибкасб, шаҳрвандони дорои ҷаҳонбинии васеи ҳуқуқӣ ва ҳисси баланди масъулиятро низ тарбия намоянд. Ташкили конференсияҳои илмӣ, мизҳои мудаввар, озмунҳои донишҷӯён, дарсҳои кушод ва чорабиниҳои маърифатӣ метавонад барои густариши донишҳои ҳуқуқӣ мусоидат кунад. Муҳим он аст, ки эҳтироми Конститутсия танҳо дар доираи чорабиниҳои идона маҳдуд намонда, дар рафтору муносибати ҳаррӯзаи шаҳрвандон таҷассум ёбад.

Конститутсия на танҳо ҳуқуқҳои шаҳрвандонро муайян мекунад, балки уҳдадориҳои онҳоро низ муқаррар менамояд. Ҳар як шаҳрванд дар баробари истифода аз ҳуқуқу озодиҳои худ вазифадор аст, ки талаботи Конститутсия ва қонунҳоро риоя намояд. Эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон, ҳифзи Ватан, муносибати эҳтиёткорона ба моликият ва захираҳои табиӣ, инчунин саҳмгузорӣ дар рушди ҷомеа аз ҷумлаи ҷанбаҳои муҳими масъулияти шаҳрвандӣ мебошанд. Ҷомеае, ки шаҳрвандони он ҳуқуқу уҳдадориҳои худро хуб дарк мекунанд, метавонад дар самти таъмини субот ва рушди устувор ба натиҷаҳои назаррас ноил гардад.

Дар марҳилаи имрӯзаи рушди Тоҷикистон зарурати баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими эҳтиром ба арзишҳои конститутсионӣ боз ҳам бештар мегардад. Ин раванд бояд хусусияти пайваста дошта, дар оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷойи кор ва тамоми муҳити иҷтимоӣ ташаккул ёбад. Маърифати ҳуқуқӣ танҳо донистани моддаҳои қонун нест; он инчунин қобилияти дуруст истифода бурдани ҳуқуқ, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, масъулиятшиносӣ ва дарки оқибатҳои амалҳои ғайриқонуниро дар бар мегирад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи давлатдории навини тоҷикон мавқеи беназир дошта, ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ заминаи асосии ташаккули давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Қабули он 6 ноябри соли 1994 барои муайян намудани самтҳои асосии рушди давлат, таҳкими истиқлолияти миллӣ ва ташаккули низоми муосири ҳуқуқӣ шароити мусоид фароҳам овард. Арзишҳои конститутсионӣ дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа – аз сиёсату иқтисод то маориф, тандурустӣ, фарҳанг ва технологияҳои иттилоотӣ аҳаммияти муҳим доранд.

Қудрат ва аҳаммияти воқеии Конститутсия на танҳо дар муқаррар намудани меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки дар татбиқи пайвастаи онҳо ифода меёбад. Эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини қонуният, масъулияти мақомоти давлатӣ, рушди иқтисоди миллӣ ва таҳкими ваҳдати ҷомеа бояд ба меъёрҳои доимии фаъолияти давлат ва шаҳрвандон табдил ёбанд. Ҳар як ислоҳоти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар сурате натиҷаи устувор медиҳад, ки ба арзишҳои конститутсионӣ такя намояд.

Ғуломҷон ШЕРМАТОВ,

ассистенти кафедраи низоми иттилоотӣ-инноватсионии ДДМИТ