Конститутсия ҳамчун қонуни асосии давлат на танҳо сохтори давлатдорӣ ва низоми муносибатҳои ҳуқуқиро муайян мекунад, балки барои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини амнияти миллӣ ва фароҳам овардани шароити мусоиди зиндагиву фаъолияти шаҳрвандон заминаи устувор мегузорад. Маҳз дар асоси меъёрҳои конститутсионӣ муносибати давлат ва ҷомеа ба масъалаҳои қонуният, тартиботи ҷамъиятӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва пешгирии таҳдидҳои гуногун танзим мегардад.

Дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 рӯйдоди муҳим ба шумор меравад. Ин санади сарнавиштсоз асосҳои ҳуқуқии давлатдории мустақилро муайян намуда, барои таҳкими низоми ҳуқуқӣ, рушди ниҳодҳои давлатӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон замина фароҳам овард.

Дар шароити муосир, ки таҳдидҳои амниятӣ шаклу мазмуни гуногун гирифта, масъалаҳои суботи иҷтимоӣ, амнияти иттилоотӣ ва ҳифзи муҳити таълиму тарбия аҳаммияти бештар пайдо мекунанд, риояи меъёрҳои Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда яке аз шартҳои асосии пешгирии хатарҳо мебошад.

Амният мафҳуми фарогир буда, ҳифзи инсон, ҷомеа ва давлатро аз таҳдидҳои воқеӣ ва эҳтимолӣ дар бар мегирад. Он танҳо бо мавҷудияти сохторҳои махсус ё андешидани чораҳои муҳофизатӣ маҳдуд намешавад. Амнияти устувор пеш аз ҳама ба қонуният, фаъолияти босамари ниҳодҳои давлатӣ, маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва масъулияти муштараки ҷомеа такя мекунад.

Дар ин замина, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳаммияти хос дорад. Моддаи 42-и он муқаррар мекунад, ки ҳар шахс вазифадор аст Конститутсия ва қонунҳоро риоя намуда, ҳуқуқу озодиҳо, шаъну шарафи дигаронро эҳтиром кунад. Ҳамзамон, моддаи мазкур таъкид менамояд, ки надонистани қонун ҷавобгариро истисно намекунад.

Моддаи 43 бошад, ҳифзи Ватан, ҳимояи манфиатҳои давлат, таҳкими истиқлолият, амният ва иқтидори мудофиавии онро вазифаи муқаддаси шаҳрванд мешуморад.

Ин меъёрҳо мазмуни амиқи ҳуқуқию шаҳрвандӣ доранд. Онҳо нишон медиҳанд, ки таъмини амният танҳо вазифаи сохторҳои дахлдор нест. Ҳар шаҳрванд бо риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, муносибати масъулона ба вазифаҳои худ ва саҳмгузорӣ дар ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ метавонад дар таҳкими амнияти ҷомеа нақш гузорад. Аз ин рӯ, эҳтироми Конститутсия бояд на танҳо дар сухан, балки дар рафтору амали ҳаррӯзаи шаҳрвандон таҷассум ёбад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи амният» аз 28 июни соли 2011, №721, асосҳои ҳуқуқии таъмини амнияти инсон ва шаҳрванд, ҷомеа ва давлатро муайян мекунад. Тибқи муқаррароти ин қонун, эҳтиром ва риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, қонуният ва масъулияти мутақобилаи инсон, ҷомеа ва давлат аз принсипҳои асосии таъмини амният ба ҳисоб мераванд.

Мазмуни ин меъёрҳо ба як хулосаи муҳим меорад: амният дар муҳите пойдор мегардад, ки дар он ҳуқуқу уҳдадориҳо ба таври возеҳ муайян шуда, қонунҳо риоя ва пешгирии таҳдидҳо ба таври низомманд амалӣ карда мешаванд.

Дар баробари таҳдидҳои анъанавӣ, имрӯз масъалаҳои амнияти иттилоотӣ, паҳншавии маълумоти бардурӯғ, таъсири манфии муҳтавои интернетӣ, ҳуқуқвайронкунӣ ва истифодаи нодурусти технологияҳои рақамӣ низ таваҷҷуҳи ҷиддиро тақозо мекунанд.

Мубориза бо чунин зуҳурот бояд дар доираи қонун, бо риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва истифодаи усулҳои пешгирикунанда сурат гирад. Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, омӯзиши қонунгузорӣ, тавзеҳи оқибатҳои ҳуқуқвайронкунӣ ва ташаккули фарҳанги масъулиятшиносӣ метавонанд барои коҳиш додани омилҳои хатарзо мусоидат намоянд.

Дар муассисаи таҳсилоти олӣ масъалаи амният аҳаммияти махсус дорад. Донишгоҳ танҳо макони омӯзиши илм ва касб нест, балки муҳити ташаккули ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва мавқеи шаҳрвандии ҷавонон низ мебошад.

Таъмини шароити бехатари таълим барои фаъолияти мунтазами омӯзгорону кормандон, таҳсили босамари донишҷӯён ва ҳифзи моликияти муассиса замина фароҳам меорад. Аз ин рӯ, дар Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон низ масъалаи риояи тартиботи дохилӣ, пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ, ҳифзи амвол ва таъмини шароити мусоиди таълиму кор бояд дар меҳвари таваҷҷуҳи сохторҳои дахлдор қарор дошта бошад.

Дар ин раванд, фаъолияти шуъбаи амният ва бехатарӣ танҳо бо назорати тартибот маҳдуд намешавад. Самтҳои муҳими чунин фаъолият аз пешгирии ҳолатҳои хатарзо, ҳамоҳангсозии тадбирҳои муҳофизатӣ дар доираи салоҳияти муайяншуда, фаҳмондадиҳии қоидаҳои бехатарӣ ва ҳамкорӣ бо сохторҳои дахлдори донишгоҳ иборат буда метавонанд.

Мақсади асосӣ фароҳам овардани муҳитест, ки дар он донишҷӯ озодона дониш меомӯзад, омӯзгор фаъолияти таълимию илмии худро анҷом медиҳад ва корманд вазифаҳои хизматиро дар шароити муносиб иҷро мекунад.

Ҳамзамон, бояд дар назар дошт, ки бехатарии воқеӣ танҳо бо чораҳои техникӣ ё назоратӣ таъмин намегардад. Он ба фарҳанги рафтор, эҳтироми қоидаҳо, ҳушёрии шаҳрвандӣ ва омодагии ҳар як узви ҷомеаи донишгоҳӣ ба риояи меъёрҳои муқарраршуда низ вобаста аст.

Яке аз роҳҳои муассири таҳкими амният баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии донишҷӯён мебошад. Ҷавононе, ки ҳуқуқу уҳдадориҳои худро медонанд, моҳияти қонунро дарк мекунанд ва оқибатҳои рафтори ғайриқонуниро мефаҳманд, метавонанд дар ташаккули муҳити солими иҷтимоӣ саҳми бештар гузоранд.

Дар ин самт баргузории вохӯриҳои маърифатӣ, суҳбатҳои ҳуқуқӣ, мизҳои мудаввар ва чорабиниҳои фаҳмондадиҳӣ дар ҳамкорӣ бо омӯзгорон ва мутахассисони соҳа аҳаммияти муҳим дорад. Дар чунин чорабиниҳо бояд на танҳо талаботи қонунгузорӣ, балки масъалаҳои эҳтироми ҳуқуқи ҳамдигар, пешгирии муноқишаҳо, истифодаи масъулонаи шабакаҳои иҷтимоӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ низ мавриди баррасӣ қарор гиранд.

Махсусан, дар замони густариши технологияҳои рақамӣ ҷавонон бояд тавонанд маълумоти боэътимодро аз иттилооти бардурӯғ фарқ кунанд, ба ҳар гуна паёмҳои шубҳанок бо андешаи интиқодӣ муносибат намоянд ва аз амалҳое, ки метавонанд ба ҳуқуқи дигарон ё амнияти ҷомеа зарар расонанд, худдорӣ кунанд. Албатта, чунин корҳо бояд бо эҳтироми шаъну шарафи донишҷӯён, риояи ҳуқуқҳои онҳо ва дар доираи талаботи қонунгузорӣ анҷом дода шаванд. Муҳити бехатар он ҷоест, ки тартибот бо эҳтироми ҳуқуқ, пешгирӣ бо маърифат ва назорат бо масъулият ҳамоҳанг мегардад.

Таҷрибаи зиндагӣ нишон медиҳад, ки бисёр ҳолатҳои номатлубро метавон тавассути сари вақт муайян намудани омилҳои хатарзо ва андешидани чораҳои пешгирикунанда коҳиш дод. Аз ин рӯ, ҳушёрии шаҳрвандӣ, муносибати масъулона ба муҳити атроф ва сари вақт ба сохторҳои дахлдор расонидани маълумоти боэътимод дар бораи ҳолатҳои воқеан хатарнок аҳаммияти амалӣ доранд.

Дар муҳити донишгоҳӣ ин талабот, аз ҷумла, риояи қоидаҳои бехатарӣ, муносибати эҳтиёткорона ба таҷҳизот ва моликияти муассиса, пешгирии муноқишаҳо ва огоҳ намудани масъулон аз ҳолатҳои хатарзоро дар бар мегирад.

Дар баробари ин, ҳар гуна чорабинии амниятӣ бояд мутаносиб, қонунӣ ва ба ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандон равона шуда бошад. Моҳияти фаъолияти касбӣ дар соҳаи амният пеш аз ҳама пешгирии хатар, ҳифзи инсон ва фароҳам овардани шароити мусоид барои фаъолияти муътадили муассиса мебошад. Маҳз чунин муносибат метавонад эътимоди байни донишҷӯён, омӯзгорон, кормандон ва сохторҳои масъулро таҳким бахшад.

Ҷавонон неруи пешбарандаи ҷомеа ва ояндаи давлат мебошанд. Аз ин рӯ, ташаккули муносибати бошуурона ва масъулонаи онҳо ба Конститутсия, қонунҳо ва арзишҳои давлатдорӣ аҳаммияти хос дорад.

Донишҷӯи имрӯз мутахассиси фардо, роҳбари оянда ва шаҳрванди фаъоли ҷомеа аст. Агар ӯ аз давраи таҳсил ба риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи дигарон ва иҷрои уҳдадориҳои худ одат кунад, ин арзишҳо дар фаъолияти касбӣ ва зиндагии минбаъдааш низ ҷойгоҳи устувор пайдо мекунанд. Аз ин лиҳоз, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии ҷавонон бояд ҳамчун қисми муҳими раванди таълиму тарбия баррасӣ гардад. Ҳамкории донишгоҳ, оила ва ҷомеа дар ин самт барои ташаккули шахсияти қонунмадор, ватандӯст ва масъулиятшинос мусоидат мекунад.

Эҳтироми Конститутсия танҳо донистани матни он нест. Ин пеш аз ҳама дарки моҳияти ҳуқуқу озодиҳо, эҳтироми арзишҳои инсонӣ ва омодагӣ ба иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ мебошад.

Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон моро ба андеша дар бораи арзиши қонун, аҳаммияти давлатдории миллӣ ва нақши ҳар як шаҳрванд дар ҳифзи суботу оромии ҷомеа водор месозад. Ин сана на танҳо ёдоварӣ аз қабули санади асосии давлат, балки фурсати муносиб барои бознигарии муносибати худ ба қонуният, ҳуқуқу уҳдадориҳо ва масъулияти шаҳрвандӣ мебошад.

Дар шароити имрӯза таъмини амният бояд ба ҳамкории давлату ҷомеа, эҳтироми ҳуқуқи инсон, пешгирии таҳдидҳо ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ такя намояд. Дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ бошад, ин раванд бо фароҳам овардани муҳити бехатари таълим, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои иштирокдорони раванди таълим ва тарбияи ҷавонони қонунмадор пайванди ногусастанӣ дорад.

Конститутсия заминаи ҳуқуқии амният аст, қонуният шарти пойдории он ва масъулияти шаҳрвандӣ омили муҳими таҳкими он мебошад. Ҳар қадар эҳтироми қонун ба меъёри рафтори ҳаррӯза табдил ёбад, ҳамон андоза имкони пешгирии хатарҳо ва фароҳам овардани муҳити солиму бехатар бештар мегардад. Аз ин рӯ, таҷлили Рӯзи Конститутсия бояд бо эҳсоси баланди масъулият дар назди қонун, ҷомеа ва насли оянда ҳамроҳ бошад. Зеро амнияти устувор аз маърифати ҳуқуқӣ, тартиботи қонунӣ ва саҳми бошууронаи ҳар як шаҳрванд оғоз меёбад.

 

Ҷамшед ҲАБИБУЛЛОЗОДА,

сардори шуъбаи амният ва бехатарии

Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон