Дар шароити ҷаҳонишавӣ, густариши муносибатҳои бозорӣ ва рушди технологияҳои муосир таъмини шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ ва субъектҳои иқтисодӣ яке аз шартҳои муҳимми рушди устувори иқтисоди миллӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин раванд коррупсия ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоию иқтисодӣ ба фаъолияти самараноки институтҳои давлатӣ, тақсимоти одилонаи захираҳо, рушди муносибатҳои молиявӣ ва рақобати озод таъсири манфӣ мерасонад.

Коррупсия на танҳо масъалаи ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ, балки мушкилоти ҷиддии иқтисодӣ низ мебошад. Он метавонад боиси афзоиши хароҷоти муомилотӣ, паст гардидани самаранокии сармоягузорӣ, маҳдуд шудани рақобати солим, коҳиши даромадҳои буҷети давлатӣ ва сустшавии рушди соҳибкорӣ гардад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар марҳилаи таҳкими иқтисоди бозорӣ, рушди бахши хусусӣ, рақамикунонии идоракунии давлатӣ ва ҷалби сармоягузориҳои дохиливу хориҷӣ қарор дорад, пешгирӣ ва муқовимат ба коррупсия аҳаммияти махсус дорад.

Моҳияти иқтисодии коррупсия ва омилҳои пайдоиши он

Дар адабиёти илмӣ коррупсия одатан ҳамчун сӯиистифода аз ваколат ва имкониятҳои хизматӣ ба манфиати шахсӣ ё гурӯҳӣ шарҳ дода мешавад. Аз нуқтаи назари иқтисодӣ он шакли ғайрисамараноки тақсимоти захираҳо ва истифодаи имкониятҳои институтсионалӣ ба манфиати гурӯҳҳои алоҳида мебошад.

Дар назарияи иқтисоди институтсионалӣ коррупсия бо номукаммалии институтҳои давлатӣ, нобаробарии дастрасӣ ба иттилоот, заифии механизмҳои назорат ва номувофиқии манфиатҳои иштирокчиёни муносибатҳои иқтисодӣ алоқаманд дониста мешавад.

Масалан, шахси мансабдор метавонад аз ваколатҳои ба ӯ вогузоршуда барои гирифтани манфиати шахсӣ истифода барад, агар механизмҳои назорат нокифоя бошанд, шаффофияти фаъолияти ӯ таъмин нагардад ва эҳтимоли ошкор шудани ҳуқуқвайронкунӣ паст бошад.

Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия танҳо тавассути ҷазодиҳӣ маҳдуд намешавад, балки ислоҳоти институтсионалӣ, коҳиш додани имкониятҳои сӯиистифода аз ваколатҳои хизматӣ ва баланд бардоштани шаффофияти фаъолияти идоракуниро низ талаб менамояд.

Таъсири коррупсия ба рушди иқтисоди миллӣ

Коррупсия тавассути якчанд механизми асосӣ ба рушди иқтисоди миллӣ таъсир мерасонад.

Якум, коҳиш ёфтани самаранокии сармоягузорӣ. Ҳангоми мавҷудияти муносибатҳои коррупсионӣ қарорҳои сармоягузорӣ на дар асоси самаранокии иқтисодӣ, балки вобаста ба манфиатҳои шахсӣ қабул карда мешаванд. Ин ҳолат метавонад боиси истифодаи нодурусти сармоя ва маҳдуд шудани фаъолияти соҳибкорӣ гардад.

Дуюм, паст шудани самаранокии хароҷоти давлатӣ. Коррупсия метавонад боиси афзоиши хароҷоти ғайримақсаднок, интихоби ғайришаффофи пудратчиён ва паст гардидани сифати иҷрои лоиҳаҳои давлатӣ шавад.

Сеюм, маҳдуд гардидани рақобати солим. Дар шароити коррупсия баъзе субъектҳои иқтисодӣ метавонанд тавассути муносибатҳои ғайрирасмӣ нисбат ба рақибони худ бартарии беасос ба даст оранд. Ин раванд ба принсипҳои иқтисоди бозорӣ мухолифат мекунад.

Чорум, афзоиши нобаробарии иҷтимоӣ. Тақсимоти ғайриодилонаи захираҳо ва имкониятҳои иқтисодӣ метавонад фарқияти даромади аҳолиро зиёд намуда, дастрасии баробари шаҳрвандонро ба хизматрасониҳои давлатӣ маҳдуд созад.

Панҷум, коҳиши эътимод ба институтҳои давлатӣ. Паҳншавии муносибатҳои коррупсионӣ метавонад эътимоди шаҳрвандон ва соҳибкоронро ба мақомоти давлатӣ коҳиш дода, ба муҳити сармоягузорӣ таъсири манфӣ расонад.

Ҳамин тариқ, коррупсия на танҳо ба фаъолияти алоҳидаи ташкилоту муассисаҳо, балки ба рақобатпазирӣ, амнияти иқтисодӣ ва рушди дарозмуддати давлат таъсир мерасонад.

Заминаҳои ҳуқуқӣ ва институтсионалии муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои пешгирӣ ва муқовимат ба коррупсия заминаҳои муайяни ҳуқуқӣ ва институтсионалӣ ташаккул ёфтаанд. Яке аз санадҳои асосии танзимкунандаи ин самт Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» мебошад.

Инчунин, бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 августи соли 2021, №222 «Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030» тасдиқ гардидааст. Ҳуҷҷати мазкур самтҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи пешгирӣ, ошкорсозӣ ва бартараф намудани омилҳои коррупсионӣ муайян менамояд.

Таҳлили таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки самаранокии муқовимат ба коррупсия аз ҳамоҳангии чанд омили муҳим, аз ҷумла сифати қонунгузорӣ, фаъолияти институтҳои назоратӣ, шаффофияти идоракунӣ ва иштироки фаъоли ҷомеа вобаста мебошад.

Дар ин замина, барои Тоҷикистон муҳим аст, ки чорабиниҳои зиддикоррупсионӣ на танҳо ба ошкор намудани ҳуқуқвайронкуниҳои алоҳида, балки ба бартараф намудани сабабҳо ва шароитҳои институтсионалии пайдоиши онҳо низ равона карда шаванд.

Нақши рақамикунонӣ дар пешгирии коррупсия

Яке аз самтҳои муҳимми такмили механизмҳои пешгирии коррупсия истифодаи технологияҳои рақамӣ дар низоми идоракунии давлатӣ мебошад.

Рақамикунонӣ тавассути коҳиш додани тамоси мустақими шаҳрвандон бо шахсони мансабдор, бақайдгирии электронии амалиёт ва баланд бардоштани шаффофияти қабули қарорҳо метавонад имкониятҳои сӯиистифода аз ваколатҳои хизматиро маҳдуд намояд.

Аз ҷумла, татбиқи низомҳои электронии хариди давлатӣ, пардохтҳои ғайринақдӣ, пешниҳоди хизматрасониҳои давлатӣ тавассути платформаҳои рақамӣ ва истифодаи воситаҳои таҳлили маълумот метавонад ба ошкор намудани амалиёти шубҳанок мусоидат кунад.

Дар баробари ин, бояд таъкид намуд, ки рақамикунонӣ худ аз худ коррупсияро бартараф намекунад. Барои ба даст овардани натиҷаҳои воқеӣ зарур аст, ки низомҳои рақамӣ бо механизмҳои самараноки назорат, ҳифзи маълумот, аудити мустақил ва масъулияти ҳуқуқии шахсони дахлдор ҳамоҳанг карда шаванд.

Таҳқиқоти Бонки Ҷаҳонӣ низ аҳаммияти ҳукумати электронӣ ва низомҳои электронии идоракуниро дар коҳиш додани хароҷоти маъмурӣ ва беҳтар намудани баъзе нишондиҳандаҳои фаъолияти давлатӣ баррасӣ менамоянд. Ҳамзамон, натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки таъсири технологияҳои рақамӣ ба коҳиши коррупсия аз сифати институтҳо ва шароити татбиқи онҳо вобастагии зиёд дорад.

Коррупсия ва хавфҳои он дар низоми молиявию бонкӣ

Низоми молиявию бонкӣ яке аз бахшҳои муҳими иқтисоди миллӣ мебошад, ки дар он хавфҳои коррупсионӣ метавонанд оқибатҳои ҷиддии иқтисодӣ ба вуҷуд оранд.

Махсусан, ҳангоми пешниҳоди қарз, интихоби таъминкунандагон, идоракунии дороиҳо ва гузаронидани амалиёти молиявӣ мавҷудияти бархӯрди манфиатҳо метавонад ба сифати қарорҳои идоракунӣ таъсири манфӣ расонад.

Масалан, агар қарз дар асоси муносибатҳои шахсӣ ва бе таҳлили воқеии қобилияти қарзпардозии муштарӣ пешниҳод карда шавад, эҳтимоли зиёд шудани қарзҳои ғайрифаъол ва талафоти молиявӣ меафзояд.

Дар чунин шароит зарур аст, ки ташкилотҳои қарзӣ механизмҳои назорати дохилӣ, идоракунии хавфҳои амалиётӣ, комплаенс-назорат ва пешгирии бархӯрди манфиатҳоро тақвият диҳанд.

Бинобар ин, муқовимат ба коррупсия бояд ҷузъи таркибии низоми идоракунии хавфҳои бонкӣ ва таъмини устувории молиявии ташкилотҳои қарзӣ ба ҳисоб равад.

Самтҳои асосии такмили сиёсати зиддикоррупсионӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Татбиқи маҷмӯи ин тадбирҳо метавонад ба коҳиш ёфтани омилҳои коррупсионӣ, баланд шудани шаффофияти муносибатҳои иқтисодӣ ва таҳкими эътимоди ҷомеа ба институтҳои давлатӣ мусоидат намояд.

Дар натиҷаи таҳқиқот муайян мегардад, ки коррупсия ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоию иқтисодӣ ба рушди устувори иқтисодӣ, самаранокии идоракунии давлатӣ ва фаъолияти институтҳои молиявӣ таъсири манфӣ мерасонад.

Таҳлили назариявӣ нишон медиҳад, ки оқибатҳои коррупсия танҳо бо талафоти мустақими молиявӣ маҳдуд намегарданд. Он инчунин метавонад боиси афзоиши хароҷоти муомилотӣ, коҳиши ҳавасмандии сармоягузорон, паст шудани рақобатпазирии субъектҳои иқтисодӣ ва заиф гардидани эътимоди ҷомеа ба институтҳои давлатӣ гардад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мавҷудияти заминаҳои ҳуқуқӣ ва қабули Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия барои давраи то соли 2030 имконият фароҳам меоранд, ки сиёсати зиддикоррупсионӣ дар асоси муносибати низомӣ ва институтсионалӣ амалӣ карда шавад.

Дар баробари ин, баланд бардоштани самаранокии чунин сиёсат тақвияти назорати молиявӣ, таъмини шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди технологияҳои рақамӣ, такмили низоми идоракунии хавфҳо ва иштироки фаъоли ҷомеаро тақозо менамояд.

Хулосаи асосии илмӣ аз он иборат аст, ки муқовимат ба коррупсия бояд на танҳо ҳамчун воситаи таъмини риояи қонунгузорӣ, балки ҳамчун механизми муҳими баланд бардоштани самаранокии иқтисоди миллӣ, таҳкими рақобати солим, беҳтар намудани муҳити сармоягузорӣ ва таъмини амнияти иқтисодии давлат баррасӣ карда шавад.

 

Исматилло АҲАДОВ,

дотсенти кафедраи фаъолияти бонкии ДДМИТ