Дар тули таърихи инсоният бемориҳои зиёди хатарнок боиси маргу мири одамон гардидаанд. Вабо ва дигар бемориҳои сироятӣ ҳаёти миллионҳо нафарро ба коми худ кашида, тарсу ҳаросро дар байни мардум ба вуҷуд овардаанд. Аммо дар асри XXI инсоният бо амали хатарноки дигаре рӯ ба рӯст, ки на ба ҷисми инсон, балки ба пояҳои давлатдорӣ, ахлоқи ҷомеа ва ояндаи миллат таъсири манфӣ мерасонад. Ин зуҳурот коррупсия мебошад, ки онро ба таври маҷозӣ «вабои аср» меноманд.

Коррупсия яке аз монеаҳои ҷиддии рушди иқтисодию иҷтимоӣ, таҳкими адолати иҷтимоӣ ва таъмини волоияти қонун ба ҳисоб меравад. Он эътимоди шаҳрвандонро ба мақомоти давлатӣ коста намуда, барои рушди нобаробарӣ ва поймол гардидани ҳуқуқу манфиатҳои қонунии инсон замина фароҳам меорад.

Истилоҳи «коррупсия» аз калимаи лотинии corruptio гирифта шуда, маънои фасод ва фосидшавиро дорад. Ба маънои ҳуқуқӣ, коррупсия истифодаи ғайриқонунии мақоми хизматӣ ё имкониятҳои вобаста ба он барои ба даст овардани манфиати шахсӣ мебошад.

Ба ибораи дигар, коррупсия суиистифода аз ваколатҳои хизматӣ, гирифтани пора, пешниҳоди пора ва дигар амалҳои ғайриқонунӣ мебошад, ки ба манфиатҳои давлат ва ҷомеа зарар мерасонанд.

Шаклҳои асосии коррупсия

Порагирӣ. Вақте шахси мансабдор ё корманди дахлдор бар ивази иҷро ё иҷро накардани амали хизматӣ ғайриқонунӣ маблағ ё дигар манфиат талаб мекунад ё мегирад. Масалан, талаб кардани пора барои иҷрои амале, ки бояд тибқи қонун анҷом дода шавад.

Порасупорӣ. Вақте шахс барои ба даст овардани имтиёз, суръат бахшидани баррасии масъала ё ба даст овардани қарори ғайриқонунӣ ба шахси дигар пора пешниҳод мекунад ё медиҳад. Масъулияти ҳуқуқии иштирокчиёни чунин амал вобаста ба ҳолат ва талаботи қонун муайян карда мешавад.

Суиистифода аз ваколатҳои мансабӣ. Вақте шахси мансабдор ваколатҳои худро бар хилофи манфиатҳои хизматӣ истифода бурда, ба давлат ё шаҳрвандон зарар мерасонад.

Хешутаборбозӣ. Вақте ҳангоми қабул ба кор ё тақсими имтиёзҳо ба ҷойи дониш, таҷриба ва қобилияти касбӣ робитаҳои хешутаборӣ ва манфиатҳои шахсӣ ба назар гирифта мешаванд.

Азонихудкунӣ ва исрофи маблағҳои давлатӣ. Вақте маблағҳои барои сохтмони мактабҳо, беморхонаҳо, роҳҳо ва дигар иншооти ҷамъиятӣ ҷудошуда ғайриқонунӣ истифода ё аз они худ карда мешаванд.

Коррупсия ва бемориҳои сироятӣ аз ҷиҳати моҳият фарқ мекунанд, аммо дар маънои маҷозӣ баъзе хусусиятҳои монанд доранд.

Якум, паҳншавии рафтори нодуруст. Вақте шахс мебинад, ки дигарон бо роҳи пора ё суиистифода аз вазифа ба манфиат мерасанду беҷазо мемонанд, эҳтимол дорад, ки чунин рафторро низ қобили қабул шуморад. Андешаи «ҳама ҳамин тавр мекунанд» метавонад пояи ахлоқии ҷомеаро заиф созад.

Дуюм, таъсири дарозмуддат. Коррупсия тадриҷан ба иқтисодиёт, низоми идоракунӣ ва муносибатҳои иҷтимоӣ зарар расонида, рушди устувори кишварро бозмедорад.

Сеюм, коста гардидани адолат. Вақте имкониятҳо на аз рӯйи дониш, меҳнат ва қобилият, балки тавассути пора ва робитаҳои шахсӣ тақсим мешаванд, эътимоди мардум ба қонун ва адолат коҳиш меёбад.

Чорум, зарар ба наслҳои оянда. Агар ҷавонон ба ҷойи донишомӯзӣ ва меҳнати ҳалол ба роҳҳои ғайриқонунӣ такя кунанд, ин метавонад ба ташаккули ҷаҳонбинӣ ва рафтори наслҳои оянда таъсири манфӣ расонад.

Яке аз сабабҳои муҳими паҳншавии коррупсия сатҳи нокифояи маърифати ҳуқуқӣ мебошад. Баъзе шаҳрвандон оқибатҳои ҳуқуқии пора додан ё гирифтани онро ба қадри кофӣ дарк намекунанд ва чунин амалҳоро иштибоҳан як навъ «туҳфа» ё роҳи осони ҳалли масъала мешуморанд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон пешгирӣ ва муқовимат ба коррупсия аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин самт санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардида, ниҳодҳои дахлдор фаъолият мекунанд.

Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия», стратегияҳои давлатӣ дар ин самт ва фаъолияти Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ташкили низоми муқовимат ба ин падида равона шудаанд.

Яке аз роҳҳои муҳими пешгирии коррупсия рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ мебошад. Тавассути хизматрасониҳои электронӣ шаҳрвандон метавонанд як қатор амалиётро бе тамоси бевосита бо кормандони масъул анҷом диҳанд. Ин раванд шаффофиятро зиёд намуда, имкониятҳои дахолати ғайриқонуниро маҳдуд мекунад.

Дар соҳаи маориф низ ҷорӣ гардидани низоми марказонидашудаи имтиҳонсупорӣ ва қабули довталабон тавассути Маркази миллии тестии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои таъмини шаффофият ва баробарии имкониятҳо аҳаммияти муҳим дорад. Ҳамзамон, баланд бардоштани сифати таълим, назорати риояи қоидаҳо ва ташаккули масъулияти шаҳрвандӣ низ зарур мебошад.

Муқовимат ба коррупсия танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Дар ин раванд ҳар як шаҳрванд, омӯзгор, донишҷӯ, корманди давлатӣ ва намояндаи ҷомеа бояд саҳми худро гузорад.

Ҳар як амали софдилона, ҳар як қарори одилона ва ҳар як қадами қонунӣ метавонад дар таҳкими ҷомеаи солим саҳм гузорад. Мубориза бо коррупсия аз худи мо, аз рафтору муносибат ва интихоби ҳаррӯзаи мо оғоз меёбад.

Хулоса, коррупсия яке аз монеаҳои ҷиддии рушди давлат ва ҷомеа мебошад. Барои рафъи ин амал танҳо қабули қонунҳо кофӣ нест; баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ, таъмини шаффофият ва риояи принсипҳои адолату масъулият низ зарур аст.

 

М. ШАРИПОВА,

ассистенти кафедраи андозбандӣ ва суғурта