“БИСТСОЛАИ ОМӮЗИШ ВА РУШДИ ФАНҲОИ ТАБИАТШИНОСӢ, ДАҚИҚ ВА РИЁЗӢ ДАР СОҲАИ ИЛМУ МАОРИФ” (2020-2040)

ҚУШЧӢ Алоуддин Алӣ ибни Муҳаммад (1402-474) математик ва астрономи форс-тоҷик. Мутаффакири номии мактаби илмии Самарқанд, шогирди Қозизодаи Румӣ, Ҷамшеди Кошонӣ, Улуғбек. Баъд аз таназзули мактаби илмии Самарқанд ӯ фаъолияташро дар Хуросон, Кирмон ва Истамбул идома додааст.

Ҳиссаи А. Қушчӣ дар инкишофи илмҳои математика ва астрономияи асрҳои XV-XVII-и Осиёи Миёна хеле калон аст. Бори нахуст ба алгебра адади манфиро дохил намуд ва назарияи функсияҳои тригонометриро инкишоф дода, аввалин шуда ҷадвали бисёррақамаи функсияҳои тригонометриро тартиб дод. Ӯ дар асари хеш “Китоб-ул-Муҳаммадия” (1473) дар асоси теоремаҳо (қалияҳо)-и геометрӣ (ҳандаса) “Зиҷи ҷадиди Кӯрагонӣ”-ро шарҳ додааст.

Профессори тоҷик А. Комилӣ корҳои ал-Қушчиро таҳқиқ намуда, навиштааст: “Таҳқиқоти ал-Қушчиро доир ба геометрия ба қисмҳои зерин ҷудо кардан мумкин аст:

а) муайян намудани мафҳумҳо ва истилоҳҳои асосии геометрӣ;

б) масъалаҳои планиметрия бо таклифҳо;

в) масъалаҳои стереометрӣ бо таклифҳо.

Дар китоби худ «Китоб доир ба илми ченкунӣ» ал-Қушчӣ 85-то таърифҳо, аксиомаҳо ва истилоҳҳоро ба сифати асосёбии геометрия меоварад. Мафҳуми ченкуниро муайян намуда, чунин таъриф медиҳад: «Ченкунӣ ин ёфтани бузургиҳо мебошад, чанд боре, ки дар бузургии фазогии бефосила лозим аст, воҳиди хаттӣ ё ки қисми он, агар хат мавҷуд бошад; ё ки чӣ қадар дар воҳидҳои квадратӣ, агар вай ҳамворӣ бошад; ё ки чӣ қадар воҳиди кубӣ, агар вай ҷисм бошад». Ӯ ба сифати воҳиди ченкунӣ ченакҳои зеринро истифода намуд: мӯй (ғафсии як тори мўйи асп, тахминан 0,5мм); шаир (ғафсии донаи миёнаи ҷав, 6 мӯй, яъне тахминан 3мм); зираъ (дарозии 1 оринҷ, тахминан 43,2 см); касаба - қулоч (6 оринҷ, тахминан 2 м 59 см); исбаъ (бо таври дигар ангушт, тахминан 18 мм); фарсах ё фарсанг (2000 қулоч, тахминан 6-7 км) ва ғайра. Ин ченакҳо то асрҳои XIX дар мадрасаҳои Осиёи Марказӣ ҳамчун ченакҳои асосӣ истифода шудаанд. Дар асоси ченакҳои ӯ радиуси Замин ба 2485 фарсанг баробар буд. Дар асарҳояш ал-Қушчӣ (монанд ба таърифҳои Евклид) ба нуқта, хат, ҳамворӣ шарҳ менависад ва хати ростро ҳамчун «хати кӯтоҳтарини байни ду нуқта» муайян мекунад. Ӯ хатро ба се намуд ҷудо мекунад: хати рост, хати муставӣ (даврӣ) ва хати мунҳанӣ (хамшуда).

Ба хатҳои параллелӣ таърифи зеринро пешниҳод намудааст: «ду хати рости дар як ҳамворӣ хобида параллел номида мешаванд, агар масофаи байни онҳо дар ҳар як нуқтаҳояшон доимӣ монад». Ал-Қушчӣ ҳангоми таърифи истилоҳоти зерин: «қавс» (камон), «ватар» (хорда), «саҳм» (баландӣ), «ҷайб» (синус), «ҷайби итмом» (косинус) аз корҳои олимони ҳинд истифода намуд. Ҳангоми таҳқиқи секунҷаҳо ба теоремаи Пифагор такя намуда, онҳоро ба се намуд ҷудо намуд: секунҷаи росткунҷа (𝑐2 = 𝑎2 + 𝑏2), секунҷаи тезкунҷа (𝑐2 < 𝑎2 + 𝑏2) ва секунҷаи кундкунҷа (𝑐2 > 𝑎2 + 𝑏2). Барои муайян намудани чоркунҷаҳо ӯ калимаҳои зеринро пешниҳод намуд: ҷинс - чоркунҷаҳои намудашон квадрат, росткунҷа, ромб, трапетсия ва ғайра. Дар навбати худ вай трапетсияро ба се намуд ҷудо намуд: «якқанота» (трапетсия, ки як тарафи паҳлуйиаш ба тарафҳои параллел перпендикуляр мебошад); «баробарқанота» (трапетсия, ки тарафҳои паҳлуиаш баробар аст) ва «гуногунқанота» (трапетсия, ки тарафҳои ғайрипараллелаш баробар набуда, ба тарафҳои параллел перпендикуляр нестанд). Дар ҷисмҳои фазоӣ ӯ «призма» (маншур), «силиндр» (устувана - сутуни сайқалдодашуда»), «конус» (маҳрут - сайқалдодашуда», «пирамида» (маҳрути музлиа), «конуси сарбурида» (маҳрути ноқис), «пирамидаи сарбурида» (маҳрути музала)-ро дида баромад. Инчунин, сфераро «ҳамчун ҷисме, ки ба ҳамаи тарафҳо аз марказ якхела ҷойгир мешавад», муайян менамояд. Бояд таъкид намуд, ки ал-Қушчӣ ҷисмҳои моилро низ дида баромадааст.

Дар қисмати аввали асари «Китоб оид ба илми ченкунӣ» бо номи «Ченкунии масоҳати ҷисмҳои ҳамвор», ки аз ҳафт боб иборат мебошад, усулҳои гуногуни ҳисобкунии масоҳати ҷисмҳои ҳамвор, хусусан, секунҷаҳо, чоркунҷаҳо, бисёркунҷаҳо; дарозӣ ва масоҳати давра ва қисмҳои он, масоҳати ҷисҳои «наскмонанд», «моҳмонанд», «наълшакл», «ҳалқашакл» ва ҷисмҳои дигарро пешниҳод намудааст.

Доир ба ҳаёт ва фаъолияти илмии ин донишманд бахшҳои алоҳидаи монографияи таърихшиноси математикаи шинохтаи тоҷик Г. Собиров бахшида шудааст. Аз осори А. Қушчӣ бо забонҳои форсӣ (тоҷикӣ) ва арабӣ 23 рисола оид ба математика, астрономия, мантиқ, фалсафа, тиб ва адабиёт боқӣ мондааст, ки дар китобхонаҳои Лондон, Душанбе, Санкт-Петербург, Тошкент ва Теҳрон маҳфузанд.

Абубакр КАБИРОВ,

н.и.ф-м., дотсенти кафедраи математикаи олии ДДМИТ