Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ, рақамикунонии иқтисодиёт ва тағйирёбии муносибатҳои иҷтимоию иқтисодӣ коррупсия яке аз монеаҳои ҷиддии рушди устувори давлат ва ҷомеа ба ҳисоб меравад. Ин зуҳуроти номатлуб на танҳо ба низоми идоракунии давлатӣ, балки ба рушди иқтисодиёт, сатҳи зиндагии аҳолӣ, фазои сармоягузорӣ ва истифодаи самараноки захираҳои табиӣ таъсири манфӣ мерасонад.

Муқовимат ба коррупсия масъалаи танҳо ҳуқуқӣ ё вазифаи истисноии мақомоти махсусгардонидашуда набуда, балки бояд ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва минтақавии давлат баррасӣ гардад. Зеро паҳншавии коррупсия метавонад нобаробарии иҷтимоиро тақвият бахшида, дастрасии шаҳрвандонро ба имкониятҳои иқтисодӣ ва хизматрасониҳои давлатӣ маҳдуд намояд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дорои хусусиятҳои хоси географӣ, сохтори мураккаби ҳудудӣ, афзоиши аҳолӣ ва тафовути сатҳи рушди минтақаҳо мебошад, масъалаи муқовимат ба коррупсия аҳаммияти махсус касб менамояд.

Коррупсия ва таъсири он ба рушди географияи иқтисодии кишвар

Географияи иқтисодӣ тақсимоти ҳудудии қувваҳои истеҳсолкунанда, ҷойгиршавии соҳаҳои хоҷагии халқ, захираҳои табиӣ, аҳолӣ ва марказҳои иқтисодиро меомӯзад. Аз ин нуқтаи назар, коррупсия метавонад ба равандҳои ҷойгиршавӣ ва рушди иқтисодии минтақаҳо таъсири манфӣ расонад.

Яке аз оқибатҳои асосии коррупсия истифодаи ғайрисамараноки захираҳои молиявӣ, моддӣ ва табиии мамлакат мебошад. Масалан, тақсимоти ғайришаффофи маблағҳои сармоягузорӣ, интихоби нодурусти лоиҳаҳои сохтмонӣ, инчунин истифодаи ғайримақсадноки замин ва захираҳои обӣ боиси маҳдуд гардидани имкониятҳои рушди иқтисодии минтақаҳо мегардад.

Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ, заминҳои кишоварзӣ, сарватҳои зеризаминӣ ва имкониятҳои васеи рушди сайёҳӣ мебошад. Истифодаи самараноки ин захираҳо метавонад ба таъсиси ҷойҳои нави корӣ, рушди инфрасохтор, зиёд гардидани иқтидори истеҳсолӣ ва беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ мусоидат намояд. Аммо барои ноил шудан ба чунин ҳадафҳо таъмини шаффофияти идоракунӣ, риояи қатъии қонунгузорӣ ва тақвияти назорати ҷамъиятӣ зарур мебошад.

Дар ин замина, муқовимат ба коррупсия бояд бо сиёсати рушди мутавозини ҳудудӣ робитаи мустақим дошта бошад. Тақсимоти маблағҳои давлатӣ ва сармоягузорӣ бояд бо дарназардошти эҳтиёҷоти воқеии минтақаҳо, иқтидори истеҳсолӣ, захираҳои табиӣ, вазъи иҷтимоию иқтисодӣ ва шумораи аҳолӣ амалӣ карда шавад.

Хусусиятҳои демографӣ ва робитаи онҳо бо масъалаи коррупсия

Яке аз хусусиятҳои муҳими демографии Ҷумҳурии Тоҷикистон афзоиши устувори шумораи аҳолӣ ва нобаробар ҷойгиршавии он дар ҳудуди кишвар мебошад.

Мувофиқи маълумоти Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, шумораи аҳолии доимии мамлакат дар охири соли 2025 ба 10,7855 миллион нафар расидааст. Дар тақсимоти ҳудудии аҳолӣ вилояти Хатлон ва вилояти Суғд аз рӯйи шумораи аҳолӣ мавқеи пешсафро ишғол мекунанд. Ин ҳолат зарурати такмили банақшагирии минтақавӣ ва таъмини дастрасии баробари аҳолиро ба хизматрасониҳои давлатӣ боз ҳам муҳим мегардонад.

Афзоиши шумораи аҳолӣ, бахусус ҳиссаи назарраси ҷавонон дар сохтори синнусолии он, талаботро ба муассисаҳои таълимӣ, ҷойҳои корӣ, хизматрасонии тиббӣ, манзил, нақлиёт ва дигар иншооти инфрасохтори иҷтимоӣ зиёд менамояд. Дар чунин шароит шаффофияти тақсимоти захираҳо ва маблағҳои давлатӣ аҳаммияти аввалиндараҷа пайдо мекунад.

Агар дастрасии шаҳрвандон ба хизматрасониҳои давлатӣ аз муносибатҳои шахсӣ, шиносоӣ ё пардохтҳои ғайриқонунӣ вобаста бошад, принсипи баробарҳуқуқии шаҳрвандон халалдор мегардад. Чунин вазъ метавонад нобаробарии иҷтимоиро амиқтар намуда, эътимоди аҳолиро ба мақомоти давлатӣ ва муассисаҳои ҷамъиятӣ коҳиш диҳад.

Масъалаи дигари муҳим дар ин самт муҳоҷирати меҳнатӣ мебошад. Муҳоҷирати аҳолии қобили меҳнат ба хориҷи кишвар ба бозори меҳнат, сохтори оилаҳо, тақсимоти қувваҳои корӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии минтақаҳои ҷумҳурӣ таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, фароҳам овардани муҳити шаффофи соҳибкорӣ, рушди истеҳсолоти маҳаллӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ бояд яке аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоию иқтисодӣ ва зиддикоррупсионии давлат бошад.

Тафовутҳои минтақавӣ ва зарурати идоракунии шаффоф

Хусусиятҳои табиӣ ва географии Тоҷикистон боиси фарқияти имкониятҳо ва шароити рушди иқтисодии минтақаҳои мамлакат гардидаанд.

Масалан, дар вилояти Суғд саноат, савдо, кишоварзӣ ва фаъолияти соҳибкорӣ мавқеи муҳим доранд. Вилояти Хатлон бо имкониятҳои васеи кишоварзӣ, захираҳои меҳнатӣ ва иқтидори рушди истеҳсолоти саноатӣ фарқ мекунад. Дар ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ масъалаҳои рушди нақлиёт, инфрасохтор ва истифодаи самараноки захираҳои маҳаллӣ аҳаммияти хос доранд. Дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон бошад, хусусиятҳои релефи кӯҳсор, масофаи байни маҳалҳои аҳолинишин ва маҳдудияти инфрасохтор зарурати татбиқи сиёсати махсуси рушди минтақавиро ба миён меоранд.

Дар чунин шароит коррупсия метавонад тафовутҳои мавҷудаи минтақавиро боз ҳам амиқтар намояд. Масалан, тақсимоти ғайришаффофи заминҳои кишоварзӣ, маблағҳои сохтмонӣ, иҷозатномаҳо ва дигар захираҳои давлатӣ метавонад ба манфиати гурӯҳҳои маҳдуд равона гардида, имкониятҳои рушди аҳолии маҳаллиро маҳдуд созад.

Аз ин рӯ, яке аз роҳҳои муҳими муқовимат ба коррупсия ҷорӣ намудани механизмҳои шаффофи идоракунии маҳаллӣ, таъмини дастрасии шаҳрвандон ба маълумот дар бораи лоиҳаҳои давлатӣ ва тақвияти назорати ҷамъиятӣ аз болои раванди татбиқи онҳо мебошад.

Рақамикунонии иқтисодиёт ҳамчун воситаи муқовимат ба коррупсия

Дар шароити рушди иқтисодиёти рақамӣ истифодаи технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ метавонад дар коҳиш додани омилҳои коррупсионӣ нақши муҳим бозад.

Гузариш ба хизматрасониҳои электронӣ, ҷорӣ намудани низоми пардохтҳои ғайринақдӣ, хариди давлатии электронӣ, бақайдгирии рақамии замин ва таъмини дастрасии шаҳрвандон ба маълумоти давлатӣ имконият фароҳам меорад, ки робитаи мустақими шахсони манфиатдор бо кормандони масъул дар баъзе расмиёти маъмурӣ коҳиш ёфта, шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ баланд бардошта шавад.

Масалан, дастрасии электронии шаҳрвандон ба маълумот оид ба тақсимоти замин, хароҷоти сохтмони иншооти иҷтимоӣ, баргузории тендерҳо ва истифодаи маблағҳои буҷетӣ имкониятҳои назорати ҷамъиятиро васеъ менамояд.

Бо вуҷуди ин, рақамикунонӣ худ аз худ коррупсияро бартараф намекунад. Барои ба даст овардани натиҷаҳои воқеӣ ҳифзи маълумоти шахсӣ, таъмини амнияти киберӣ, баланд бардоштани саводнокии рақамии аҳолӣ ва ташкили назорати самараноки фаъолияти мақомоти масъул низ зарур мебошанд.

Ҷавонон ва ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ

Бо дарназардошти хусусиятҳои сохтори демографии Тоҷикистон, ҷавонон бояд ҳамчун неруи муҳими ташаккулдиҳандаи фарҳанги нави муносибат ба коррупсия баррасӣ гарданд.

Муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олии касбӣ метавонанд дар тарбияи насли дорои ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва муносибати оштинопазир нисбат ба зуҳуроти коррупсионӣ саҳми назаррас гузоранд.

Ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ бояд аз оила, муассисаҳои таълимӣ ва муҳити иҷтимоӣ оғоз гардад. Ҷавонон бояд дарк намоянд, ки коррупсия на танҳо вайрон намудани талаботи қонунгузорӣ, балки монеаи рушди ҷомеа, маҳдудкунандаи имкониятҳои баробар ва омили коҳишдиҳандаи эътимоди ҷамъиятӣ мебошад.

Дар ин раванд воситаҳои ахбори омма, шабакаҳои иҷтимоӣ, муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ метавонанд дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва иқтисодии аҳолӣ нақши муҳим бозанд.

Самтҳои афзалиятноки муқовимат ба коррупсия дар Тоҷикистон

Бо дарназардошти хусусиятҳои географӣ, иқтисодӣ ва демографии Ҷумҳурии Тоҷикистон, амалӣ намудани самтҳои зерини афзалиятнок муҳим мебошад:

баланд бардоштани шаффофияти тақсимоти маблағҳои давлатӣ ва сармоягузорӣ дар минтақаҳои ҷумҳурӣ;

такмили низоми назорат аз болои истифодаи замин, об ва дигар захираҳои табиӣ;

рушди хизматрасониҳои электронӣ ва ҷорӣ намудани низоми шаффофи хариди давлатӣ;

фароҳам овардани шароити баробар барои рушди соҳибкорӣ ва ҷалби сармоягузорӣ;

баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги зиддикоррупсионии ҷавонон;

таъмини дастрасии баробари аҳолии шаҳр ва деҳот ба хизматрасониҳои давлатӣ;

тақвияти ҳисоботдиҳӣ, шаффофият ва масъулияти мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ;

густариши иштироки шаҳрвандон ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ дар назорати истифодаи маблағҳои давлатӣ ва татбиқи барномаҳои минтақавӣ.

Хулоса

Муқовимат ба коррупсия яке аз шартҳои муҳими таъмини рушди устувори иқтисодӣ ва иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Таҳлил нишон медиҳад, ки ин масъала бояд на танҳо ҳамчун вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки ҳамчун самти муҳими сиёсати иқтисодӣ, минтақавӣ, демографӣ ва иҷтимоии давлат баррасӣ карда шавад.

Хусусиятҳои географии Тоҷикистон, нобаробар ҷойгиршавии аҳолӣ, афзоиши талабот ба инфрасохтори иҷтимоӣ, муҳоҷирати меҳнатӣ ва зарурати истифодаи самараноки захираҳои табиӣ аҳаммияти ташаккули низоми шаффоф, ҳисоботдиҳанда ва самараноки идоракуниро боз ҳам зиёд мегардонанд.

Муқовимати самаранок ба коррупсия, пеш аз ҳама, маънои фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои ҳамаи шаҳрвандон, рушди соҳибкории қонунӣ, истифодаи оқилонаи сарватҳои миллӣ, коҳиш додани нобаробарии минтақавӣ ва таҳкими эътимоди ҷомеаро дорад.

Ҳамин тариқ, метавон таъкид намуд, ки муқовимат ба коррупсия танҳо мубориза бо як зуҳуроти манфии иҷтимоӣ набуда, балки мубориза барои рушди иқтисодӣ, адолати иҷтимоӣ, баробарии минтақавӣ ва таъмини ояндаи устувори Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

 

В. ОРИФҶОНОВА,

муаллими калони кафедраи фанҳои табиатшиносӣ