Дар шароити ҷаҳонишавии муносибатҳои иқтисодӣ, рушди босуръати технологияҳои рақамӣ, рақобати байналмилалӣ ва тағйирёбии сохтори бозорҳои меҳнат, дониш ба яке аз омилҳои асосии истеҳсолот табдил ёфтааст. Агар дар давраҳои анъанавии рушди иқтисодӣ замин, меҳнат ва сармоя захираҳои асосии афзоиши истеҳсолот маҳсуб мешуданд, имрӯз дониш, иттилоот ва қобилияти истифодаи онҳо манбаи муҳимтарини рақобатпазирӣ гардидааст.

Иқтисодиёти муосир бештар ба иқтисодиёти донишбунёд табдил ёфта, давлатҳо ва ширкатҳое, ки ба рушди сармояи инсонӣ, тадқиқот ва навоварӣ аҳамияти бештар медиҳанд, дар бозори ҷаҳонӣ мавқеи устувортар касб менамоянд.

Дар чунин шароит омӯзиши нақши дониш дар иқтисодиёт аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дорад. Зеро дониш на танҳо воситаи баланд бардоштани истеҳсолот, балки асоси рушди устувор, беҳсозии сатҳи зиндагии аҳолӣ ва таъмини амнияти иқтисодӣ низ мебошад. Мақсади мо таҳлили моҳият, вазифа ва таъсири дониш ба рушди иқтисодӣ, инчунин арзёбии мушкилот ва дурнамои ташаккули иқтисодиёти донишбунёд мебошад.

Дониш маҷмӯи маълумот, малака, таҷриба, қобилияти таҳлил ва истифодаи самараноки иттилоот мебошад. Аз нуқтаи назари иқтисодӣ дониш дороии ғайримоддӣ аст, ки метавонад арзиши нав эҷод намояд. Хусусияти муҳими дониш дар он аст, ки ҳангоми истифода кам намешавад, балки метавонад афзоиш ёбад ва байни субъектҳои гуногун паҳн гардад.

Дар назарияи иқтисодӣ дониш шакли махсуси сармоя мебошад. Ин мафҳум махсусан дар назарияи “сармояи инсонӣ” инкишоф ёфтааст, ки тибқи он хароҷот ба таҳсилот, омӯзиш ва тандурустӣ сармоягузорӣ ба инсон маҳсуб мешавад. Ин гуна сармоягузорӣ дар оянда ба воситаи баланд шудани ҳосилнокии меҳнат, даромад ва рушди иқтисодӣ бозмегардад.

Дониш инчунин омили пасткунандаи номуайянӣ мебошад. Қарорҳои иқтисодӣ дар шароити маълумоти маҳдуд қабул мешаванд. Ҳар қадар сатҳи дониш баланд бошад, ҳамон қадар қарорҳои соҳибкорон, давлат ва аҳолӣ самараноктар мегарданд.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки рушди иқтисодӣ бештар аз ҳисоби афзоиши сифати захираҳо таъмин мегардад, на танҳо аз ҳисоби зиёд шудани ҳаҷми онҳо. Яъне, иқтисодиётҳое, ки технологияи пешрафта, низоми таълимии босифат ва муҳити инноватсионӣ доранд, суръати рушди баландтарро соҳиб мешаванд.

Моделҳои муосири афзоиши иқтисодӣ таъкид менамоянд, ки дониш манбаи асосии рушди дарозмуддат аст. Пештар иқтисоддонҳо афзоишро асосан бо сармоягузорӣ ва меҳнат шарҳ медоданд. Аммо баъдан маълум гардид, ки қисми зиёди афзоиш аз ҳисоби пешрафти технологӣ, такмили идоракунӣ ва навовариҳо ба вуҷуд меояд, ки ҳамааш ба дониш вобаста аст.

Масалан, рушди кишварҳое чун Ҷопон, Кореаи ҷанубӣ, Сингапур, Малайзия ва ғайра бештар ба сиёсати сармоягузорӣ ба маориф, илм ва технология асос ёфтааст. Ин кишварҳо бо вуҷуди маҳдуд будани захираҳои табиӣ ба иқтисодиёти пуриқтидор табдил ёфтанд.

Яке аз таъсирҳои асосии дониш ба иқтисодиёт баланд гардидани ҳосилнокии меҳнат мебошад. Коргаре, ки малакаи касбӣ, маълумоти баланд ва қобилияти истифодаи технологияҳои навро дорад, нисбат ба корманди камтаҷриба маҳсулнокии бештар нишон медиҳад.

Дар ин миён дониш имкон медиҳад вақти истеҳсолот кам гардад, сифати маҳсулот беҳтар шавад, талафоти захираҳо паст гардад, хатогиҳои истеҳсолӣ коҳиш ёбанд ва равандҳои идоракунӣ самаранок гарданд.

Аз ин рӯ, ширкатҳои бузурги ҷаҳонӣ ба омӯзиши кормандон маблағҳои калон ҷудо мекунанд. Онҳо медонанд, ки хароҷот ба омӯзиш дар асл сармоягузории даромаднок мебошад.

Дар шароити имрӯза инноватсия бидуни дониш имконнопазир аст. Ҳар як технология, маҳсулоти нав, усули идоракунӣ ё модели нави тиҷорат натиҷаи коркарди дониш мебошад. Дар иқтисодиёти муосир арзиши ширкатҳо бештар аз ҳисоби дороиҳои ғайримоддӣ – патентҳо, бренд, базаи иттилоотӣ ва қобилияти зеҳнӣ муайян мегардад.

Мисоли равшан ширкатҳои Apple, Microsoft, Google ва Tesla мебошанд. Қисми асосии арзиши бозории онҳо ба таҷҳизоти моддӣ не, балки ба дониш, тадқиқот ва навоварӣ вобаста аст.

Аз ин ҷо бармеояд, ки иқтисодиёти асри XXI аз модели “иқтисодиёти захираҳо” ба модели “иқтисодиёти дониш” гузашта истодааст.

Дар бозори меҳнати муосир талабот ба мутахассисони соҳибдониш босуръат меафзояд. Ихтисосҳое, ки ба таҳлили маълумот, барномасозӣ, молия, муҳандисӣ, менеҷмент ва технологияҳои рақамӣ алоқаманданд, маоши баландтар доранд.

Баръакс, касбҳое, ки дониш ва малакаи паст талаб мекунанд, бештар зери хатари автоматикунонӣ қарор доранд. Аз ин рӯ, барои аҳолӣ омӯзиши доимӣ ва такмили ихтисос зарур аст.

Давлатҳое, ки аҳамияти донишро дуруст дарк мекунанд, ба рушди маориф, дастгирии илм, сармоягузорӣ ба технология, рақамикунонии хизматрасониҳо, рушди инфрасохтори интернет, дастгирии соҳибкории инноватсионӣ ва ҳифзи моликияти зеҳнӣ афзалият медиҳанд:

Маҳз ҳамин омилҳо муҳити мусоид барои иқтисодиёти донишбунёд фароҳам меоранд.

Дар кишварҳое, ки низоми таълим заиф, робитаи илм ва истеҳсолот маҳдуд ва сармоягузорӣ ба таҳқиқот паст аст, рушди иқтисодӣ бештар ба омилҳои кӯтоҳмуддат вобаста мемонад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи рушди дониш аҳамияти махсус дорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои инсонӣ ва аҳолии ҷавон мебошад. Агар ин неру тавассути таҳсилоти босифат, касбомӯзӣ ва технологияҳои муосир рушд дода шавад, метавонад ба омили муҳими рушди миллӣ табдил ёбад.

Имрӯз дар кишвар рушди хизматрасониҳои электронии бонкӣ, савдои онлайн ва идоракунии рақамӣ мушоҳида мешавад. Ин равандҳо нишон медиҳанд, ки дониш метавонад муҳаррики нави рушди иқтисоди миллӣ гардад.

Аз назари таҳлилӣ, имрӯз сармоягузорӣ ба дониш аз ҳама шакли даромадноки сармоягузорӣ мебошад. Кишваре, ки ба роҳҳо, корхонаҳо ва иншоот маблағ мегузорад, вале ба инсон сармоягузорӣ намекунад, рушди дарозмуддатро аз даст медиҳад.

Иқтисодиёт бе дониш метавонад рушд кунад, аммо чунин рушд муваққатӣ ва осебпазир хоҳад буд. Баръакс, иқтисодиёте, ки ба дониш такя мекунад, қобилияти мутобиқшавӣ, рақобатпазирӣ ва устувории бештар дорад.

Аз ин рӯ, бояд нишондиҳандаҳои иқтисодӣ танҳо бо ММД чен карда нашаванд, балки бо сатҳи саводнокӣ, сифати таҳсилот, иқтидори илмӣ ва дараҷаи навоварӣ низ арзёбӣ гарданд.

Дар ҷамъбаст метавон гуфт, ки дониш дар иқтисодиёти муосир на танҳо яке аз омилҳои истеҳсолот, балки муҳимтарин манбаи рушди устувор мебошад. Дониш ҳосилнокии меҳнатро баланд мебардорад, навовариро ба вуҷуд меорад, рақобатпазириро таҳким мебахшад ва сатҳи зиндагии аҳолиро беҳтар менамояд.

Барои кишварҳое чун Тоҷикистон рушди иқтисодиёти донишбунёд роҳи воқеии расидан ба пешрафти устувор мебошад. Барои ин ислоҳоти соҳаи маориф, дастгирии илм, рақамикунонӣ ва рушди сармояи инсонӣ зарур аст.

Ояндаи иқтисодиёт ба захираҳои зеризаминӣ не, балки ба захираҳои зеҳнии инсон вобаста аст. Ҳар миллате, ки донишро арзишманд меҳисобад, фардои иқтисодии худро таъмин мекунад.

 

Замира НУРИДДИНЗОДА -

магистри курси 1-и ихтисоси кори бонкӣ