Конститутсия ҳамчун Қонуни асосии давлат дар низоми ҳуқуқии кишвар мавқеи олиро ишғол намуда, заминаҳои ҳуқуқии рушди ҷомеа, ташаккули давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоиро фароҳам меорад. Он муносибатҳои муҳими ҷамъиятиро танзим намуда, асосҳои сохтори конститутсионӣ, низоми мақомоти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, инчунин принсипҳои асосии фаъолияти давлатро муайян мекунад.

Дар шароити давлати ҳуқуқбунёд Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки кафили асосии эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ба ҳисоб меравад. Маҳз тавассути меъёрҳои конститутсионӣ ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон муайян гардида, вазифаҳои давлат дар самти таъмини амалӣ шудани онҳо муқаррар карда мешаванд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардидааст, дар таърихи давлатдории навини тоҷикон марҳалаи муҳим ба ҳисоб рафта, барои бунёди давлати соҳибистиқлол, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона заминаи устувори ҳуқуқӣ гузошт. Қабули ин санади олии ҳуқуқӣ қадами муҳим дар роҳи эътирофи арзишҳои умумибашарӣ, таъмини волоияти қонун ва таҳкими ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд гардид.

Яке аз принсипҳои бунёдии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон эътирофи инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ мебошад. Дар моддаи 5-уми Конститутсия чунин омадааст:

«Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро давлат эътироф, риоя ва ҳифз менамояд».

Мазмуни ин модда нишон медиҳад, ки инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ дар маркази сиёсати ҳуқуқии давлат қарор доранд. Давлат вазифадор аст барои эҳтиром, ҳифз ва таъмини имконияти амалишавии ҳуқуқҳои асосии ҳар як шахс шароити заруриро фароҳам оварад.

Эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун арзиши олӣ маънои онро дорад, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ, қабули қонунҳо ва татбиқи сиёсати давлатӣ бояд ба эҳтироми шаъну шарафи инсон, таъмини адолат ва ҳифзи ҳуқуқҳои қонунии шаҳрвандон равона карда шавад. Дар ин замина, Конститутсия барои пешгирии поймолшавии ҳуқуқи инсон ва барқарор намудани ҳуқуқҳои вайроншуда заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.

Конститутсия дорои эътибори олии ҳуқуқӣ буда, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Мутобиқи моддаи 10-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсия мебошанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд.

Ин муқаррарот барои таъмини волоияти қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон аҳаммияти махсус дорад. Зеро ҳар як санади меъёрии ҳуқуқӣ бояд ба талаботи Конститутсия мутобиқат дошта бошад ва татбиқи он набояд боиси поймол гардидани ҳуқуқу озодиҳои бо Конститутсия кафолатдодашуда гардад.

Боби дуюми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо номи «Ҳуқуқ, озодӣ, вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд» ба масъалаҳои вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст. Он моддаҳои 14–47-ро дар бар гирифта, ҳуқуқу озодиҳои шахсӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, инчунин вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрвандро муайян менамояд.

Ба ҳуқуқу озодиҳои шахсӣ ҳуқуқ ба ҳаёт, дахлнопазирии шахс, ҳифзи судӣ, дахлнопазирии манзил, озодии виҷдон ва дигар ҳуқуқҳои бунёдӣ дохил мешаванд. Ҳуқуқҳои сиёсӣ имконияти иштироки шаҳрвандонро дар ҳаёти сиёсӣ ва идоракунии давлат таъмин менамоянд. Ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ бошанд, барои фаъолияти меҳнатӣ, таъмини ҳифзи иҷтимоӣ, таҳсил, истифода аз дастовардҳои фарҳангӣ ва рушди ҳамаҷонибаи шахс замина мегузоранд.

Муҳимияти чунин таснифот дар он аст, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон паҳлуҳои гуногуни ҳаёти шахсӣ ва ҷамъиятиро фаро гирифта, барои зиндагии арзанда, фаъолияти озод ва иштироки фаъолона дар рушди ҷомеа шароити зарурӣ муҳайё месозанд.

Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд хусусияти бевоситаи амалкунанда дошта, мақомоти давлатӣ ҳангоми қабули қарорҳо ва татбиқи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд онҳоро ба роҳбарӣ гиранд. Ҳамзамон, маҳдуд кардани ҳуқуқу озодиҳо танҳо дар ҳолат ва ҳадде иҷозат дода мешавад, ки Конститутсия ва қонунгузории мутобиқ ба он пешбинӣ кардаанд.

Мутобиқи моддаи 14-уми Конститутсия, маҳдуд кардани ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд танҳо бо мақсади таъмини ҳуқуқ ва озодии дигарон, тартиботи ҷамъиятӣ, ҳимояи сохтори конститутсионӣ ва тамомияти арзии ҷумҳурӣ раво дониста мешавад. Ин талабот пешбинӣ шудааст, то ки маҳдудиятҳои ҳуқуқӣ худсарона набошанд ва танҳо дар доираи асосҳои қонунии муқарраршуда татбиқ гарданд.

Яке аз принсипҳои муҳимми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таъмини баробарҳуқуқии инсон ва шаҳрванд мебошад. Моддаи 17-уми Конститутсия муқаррар менамояд, ки ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд. Давлат ба ҳар кас, қатъи назар аз миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ, мавқеи сиёсӣ, вазъи иҷтимоӣ, таҳсил ва молу мулк, ҳуқуқу озодиҳоро кафолат медиҳад. Дар ҳамин модда баробарҳуқуқии мардон ва занон низ муқаррар шудааст.

Принсипи баробарӣ маънои онро дорад, ки ҳар як шахс бояд имконияти баробари истифода аз ҳимояи ҳуқуқӣ ва дастрасӣ ба адолати судиро дошта бошад. Ҳеҷ кас набояд бо сабабҳои дар Конститутсия зикршуда мавриди табъиз қарор гирад.

Эътирофи баробарҳуқуқии мардон ва занон барои таъмини иштироки баробари онҳо дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеа заминаи муҳими ҳуқуқӣ мебошад. Ин принсип ба баланд бардоштани мақоми занон, фароҳам овардани имкониятҳои баробар дар соҳаи таҳсил ва меҳнат ва таҳкими адолати иҷтимоӣ мусоидат мекунад.

Дар баробари муқаррар намудани баробарии ҳуқуқӣ, давлат бояд барои пешгирии табъиз, ҳимояи ҳуқуқҳои осебпазир ва фароҳам овардани шароити мусоид ҷиҳати истифодаи воқеии ҳуқуқу озодиҳо тадбирҳои зарурӣ андешад.

Озодии виҷдон ва эътиқод аз ҷумлаи ҳуқуқҳои муҳимми шахсии инсон ба шумор меравад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ин ҳуқуқро эътироф намуда, барои интихоби мустақилонаи муносибати шахс ба дин заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овардааст.

Мутобиқи моддаи 26-уми Конститутсия: «Ҳар кас ҳуқуқ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд ва ё пайравӣ накунад, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд».

Мазмуни ин меъёр нишон медиҳад, ки ҳар як шахс дар масъалаи эътиқод озод буда, метавонад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд. Ҳеҷ кас набояд маҷбур карда шавад, ки эътиқоди муайянро қабул намояд ё аз эътиқоди худ даст кашад.

Ҳифзи озодии виҷдон барои таҳкими таҳаммулпазирӣ, эҳтироми ҳуқуқи дигарон ва ҳамзистии осоиштаи намояндагони гурӯҳҳои гуногуни ҷомеа аҳаммияти калон дорад. Дар ин замина, эҳтироми эътиқод ва ҷаҳонбинии дигарон яке аз шартҳои муҳимми рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд ва мутамаддин ба ҳисоб меравад.

Яке аз кафолатҳои муҳимми ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд имконияти муроҷиат ба суд барои ҳимояи ҳуқуқҳои вайроншуда мебошад. Ҳифзи судӣ имкон медиҳад, ки шахс дар сурати поймол гардидани ҳуқуқ ё озодиҳои худ аз мақомоти салоҳиятдори давлатӣ барқарор намудани адолатро талаб намояд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон принсипҳои асосии фаъолияти мақомоти судӣ ва кафолатҳои ҳифзи ҳуқуқии инсонро муайян мекунад. Мутобиқи муқаррароти он, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд бояд тавассути фаъолияти мақомоти давлатӣ, аз ҷумла мақомоти судӣ, таъмин карда шаванд.

Ҳифзи судӣ барои пешгирии худсарии мансабдорон, таъмини риояи қонун ва барқарор намудани ҳуқуқҳои вайроншуда аҳаммияти хос дорад. Он ҳамчунин ба баланд гардидани эътимоди шаҳрвандон ба низоми ҳуқуқӣ ва тақвияти масъулияти мақомоти давлатӣ мусоидат мекунад.

Дар баробари ин, амалишавии самараноки ҳуқуқу озодиҳои инсон танҳо бо мавҷудияти меъёрҳои конститутсионӣ маҳдуд намешавад. Барои таъмини воқеии онҳо фаъолияти босамари мақомоти давлатӣ, мустақилияти судҳо дар доираи талаботи қонун, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва дастрасии аҳолӣ ба иттилооти ҳуқуқӣ зарур мебошад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ташаккули низоми муосири давлатдорӣ, таҳкими қонуният ва рушди муносибатҳои демократӣ заминаи устувор гузоштааст. Дар он принсипҳои асосии ташкили ҳокимияти давлатӣ, муносибати байни давлат ва шахс, ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандон ва кафолатҳои ҳифзи ҳуқуқӣ муқаррар гардидаанд.

Давлати ҳуқуқбунёд давлатест, ки дар он фаъолияти мақомоти давлатӣ ва шаҳрвандон ба талаботи Конститутсия ва қонун мутобиқ буда, ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун арзиши муҳимми ҷамъиятӣ эҳтиром карда мешаванд. Дар чунин давлат қонун барои ҳама ҳатмӣ буда, мақомоти давлатӣ низ уҳдадоранд дар доираи ваколатҳои қонунӣ амал намоянд.

Конститутсия инчунин барои ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ аҳаммияти калон дорад. Шинохти ҳуқуқу озодиҳо ба шаҳрвандон имкон медиҳад, ки аз ҳуқуқҳои худ огоҳ бошанд, онҳоро бо роҳҳои қонунӣ ҳимоя намоянд ва ҳамзамон уҳдадориҳои худро дар назди ҷомеа ва давлат иҷро кунанд.

Бояд таъкид намуд, ки ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон вазифаи танҳо мақомоти давлатӣ нест. Ҳар як шаҳрванд низ уҳдадор аст ҳуқуқу озодиҳои дигаронро эҳтиром намояд, қонунҳоро риоя кунад ва дар таҳкими сулҳу субот, адолат ва тартиботи ҷамъиятӣ саҳм гузорад.

Ҳамин тариқ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосии давлат дар эътироф, танзим ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд нақши марказӣ дорад. Маҳз тавассути меъёрҳои он инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф гардида, принсипҳои баробарӣ, озодии шахс, ҳифзи судӣ ва масъулияти давлат дар назди инсон муқаррар карда шудаанд.

Муқаррароти Конститутсия барои ҳимояи ҳуқуқҳои шахсӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам оварда, фаъолияти мақомоти давлатиро ба эҳтиром ва таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон равона месозанд. Эътибори олии ҳуқуқии Конститутсия ва амали мустақими меъёрҳои он кафолати муҳими волоияти қонун ва мутобиқати санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба арзишҳои конститутсионӣ мебошад.

Дар баробари ин, татбиқи самараноки меъёрҳои конститутсионӣ тақозо менамояд, ки мақомоти давлатӣ вазифаҳои худро бо масъулият иҷро намуда, шаҳрвандон низ аз ҳуқуқу озодиҳо ва уҳдадориҳои худ огоҳ бошанд. Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, эҳтироми қонун ва тақвияти фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа барои таъмини ҳифзи воқеии ҳуқуқу озодиҳои инсон аҳаммияти аввалиндараҷа дорад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки рамзи соҳибихтиёрии давлат, ваҳдати миллӣ ва заминаи устувори рушди ҷомеаи демократӣ ва ҳуқуқбунёд мебошад. Эҳтиром ва риояи он, пеш аз ҳама, эҳтиром ба инсон, ҳуқуқу озодиҳои ӯ ва ояндаи давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон аст.

 

Фатҳулло МУМИНЗОДА,

эдвайзери таълимии факултети муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ