Худшиносии миллӣ ҳамчун омили муҳимми пойдории миллат дар тули таърих ташаккул ёфтааст. Барои миллати тоҷик давлати Сомониён яке аз марҳилаҳои сарнавиштсоз дар рушди давлатдорӣ, фарҳанг ва худшиносии миллӣ ба ҳисоб меравад. Хусусан, фаъолияти сиёсӣ ва фарҳангии Исмоили Сомонӣ дар эҳёи арзишҳои миллӣ, таҳкими истиқлолият ва ташаккули ҳувияти миллӣ нақши асосӣ бозидааст. Омӯзиши ин давра барои дарки решаҳои худшиносии миллии тоҷикон аҳамияти хос дорад.

Давлати Сомониён (асрҳои IX-X) аввалин давлати муқтадиру мутамаркази тоҷикон пас аз истилои араб ба шумор меравад. Ташкили ин давлат барои эҳёи суннатҳои давлатдории миллӣ заминаи мусоид фароҳам овард. Дар ин давра, тоҷикон тавонистанд, ки худро ҳамчун миллати дорои таърих ва фарҳанги мустақил муаррифӣ намоянд.

Сомониён ба таҳкими низоми идорӣ, иқтисодӣ ва низомӣ диққати ҷиддӣ медоданд. Давлатдорӣ бар пояи адолат, қонун ва манфиатҳои мардум сурат мегирифт, ки ин омилҳо дар баланд шудани эҳсоси ифтихори миллӣ нақши муҳим доштанд.

Исмоили Сомонӣ (849-907) яке аз бузургтарин шахсиятҳои таърихии тоҷикон мебошад. Ӯ на танҳо асосгузори воқеии давлати мутамаркази Сомониён, балки рамзи адолат, шуҷоат ва давлатдории миллӣ ба ҳисоб меравад. Сиёсати дохилӣ ва хориҷии Исмоили Сомонӣ ба таҳкими истиқлолияти давлат ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ равона шуда буд.

Яке аз дастовардҳои асосии Исмоили Сомонӣ таъмини амният ва субот дар қаламрави давлат буд. Амният шароити рушди иқтисод, илм ва фарҳангро фароҳам овард, ки дар натиҷа, худшиносии миллӣ қавитар гардид. Мардум худро сокинони давлати қудратманд ва мутамарказ эҳсос мекарданд.

Дар давраи ҳукмронии Сомониён, махсусан, замони Исмоили Сомонӣ, забони тоҷикӣ (форсӣ) ҳамчун забони давлатдорӣ ва фарҳангӣ рушд ёфт. Ин раванд барои таҳкими худшиносии миллӣ аҳамияти бузург дошт, зеро забон воситаи асосии ҳифзи ҳувияти миллат мебошад.

Маҳз дар ҳамин давра адибону олимони бузург ба монанди Рӯдакӣ, Ибни Сино ва дигарон ба майдон омаданд. Рушди адабиёт, илм ва фарҳанг боиси болоравии сатҳи худогоҳии миллӣ гардид. Осори адабӣ ва илмӣ наслҳои минбаъдаро ба эҳтиром ва ифтихор аз гузаштагони хеш водор намуд.

Адолат яке аз принсипҳои асосии сиёсати Исмоили Сомонӣ буд. Ӯ бо барқарор кардани адолати иҷтимоӣ ва ҳимояи манфиатҳои мардум эътимоди халқро ба давлат афзуд. Ин эътимод заминаи муҳим барои ташаккули худшиносии миллӣ гардид, зеро миллат танҳо дар сурате худро муттаҳид эҳсос мекунад, ки давлат ба мардум такя кунад.

Шахсияти Исмоили Сомонӣ дар зеҳни мардум ҳамчун ҳокими одил ва ҳомии манфиатҳои миллӣ нақш баст. Ин шахсияти бузург то имрӯз ҳамчун рамзи давлатдории миллӣ ва ифтихори таърихӣ боқӣ мондааст.

Дар замони муосир, махсусан, пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатии Тоҷикистон мероси Сомониён ва шахсияти Исмоили Сомонӣ аҳамияти тозаеро касб кард. Онҳо ҳамчун рамзи давлатдорӣ, истиқлолият ва худшиносии миллӣ муаррифӣ гардиданд.

Номи Исмоили Сомонӣ ба яке аз рамзҳои асосии миллӣ табдил ёфтааст. Ин нишон медиҳад, ки худшиносии миллӣ бар пояи таърих ва шахсиятҳои барҷаста ташаккул меёбад ва наслҳои нав аз ин мерос илҳом мегиранд.

Давлати Сомониён ва махсусан, фаъолияти Исмоили Сомонӣ дар ташаккули худшиносии миллии тоҷикон нақши бузург бозидааст. Эҳёи давлатдорӣ, рушди забон ва фарҳанг, сиёсати адолатпарварона ва таҳкими истиқлолият омилҳое буданд, ки пояҳои ҳувияти миллиро қавӣ гардониданд. Омӯзиш ва гиромидошти ин мерос барои таҳкими худшиносии миллӣ дар ҷомеаи муосир аҳамияти ҳаётан муҳим дорад.

 

Юсуфбек ИЗАТОВ,

ассистенти кафедраи фанҳои гуманитарӣ