Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии муносибатҳои байналмилалӣ таъмини амнияти миллӣ ва минтақавӣ яке аз масъалаҳои муҳимми давлатҳои муосир ба ҳисоб меравад. Терроризм ҳамчун падидаи мураккаби сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ҷиноятӣ метавонад ба суботи давлатҳо, амнияти шаҳрвандон, рушди иқтисодӣ ва муносибатҳои байнидавлатӣ таъсири манфӣ расонад. Хусусияти фаромиллии ин зуҳурот зарурати ҳамкории давлатҳо, мубодилаи иттилоот, такмили заминаҳои ҳуқуқӣ ва татбиқи чораҳои муштараки пешгирикунандаро ба миён меорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти мавқеи ҷуғрофӣ, ҳамсарҳадӣ бо Ҷумҳурии Исломии Афғонистон ва робитаҳои сиёсиву иқтисодӣ бо кишварҳои Осиёи Марказӣ дар низоми амнияти минтақавӣ мавқеи муҳимро ишғол менамояд. Таъмини суботу амният дар минтақа барои Тоҷикистон на танҳо самти афзалиятноки сиёсати хориҷӣ, балки шарти муҳими рушди иқтисодӣ, ҳифзи истиқлолияти давлатӣ ва фароҳам овардани шароити зиндагии осоишта барои аҳолӣ мебошад.

Мубориза бо терроризм танҳо бо фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ маҳдуд намегардад. Он ҳифзи сарҳади давлатӣ, пешгирии маблағгузории фаъолияти террористӣ, муқовимат ба паҳншавии таблиғоти ифротӣ, баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳангии ҷавонон, фароҳам овардани имкониятҳои иҷтимоӣ ва таҳкими ҳамкории байналмилалиро низ дар бар мегирад. Аз ин рӯ, омӯзиши таҷрибаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин самт аҳаммияти назариявӣ ва амалӣ дорад.

Самаранокии муқовимат ба терроризм, пеш аз ҳама, ба мавҷудияти заминаи устувори ҳуқуқӣ ва низоми ҳамоҳангшудаи идоракунӣ вобаста мебошад. Қонунгузорӣ бояд на танҳо ҷавобгариро барои содир намудани амалҳои террористӣ муайян кунад, балки механизмҳои пешгирӣ, ошкорсозӣ, ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва бартараф намудани оқибатҳои чунин амалҳоро низ фаро гирад.

Яке аз санадҳои муҳимми ҳуқуқӣ дар ин самт Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба терроризм» аз 23 декабри соли 2021, №1808 мебошад. Қонуни мазкур принсипҳои асосии муқовимат ба терроризм, заминаҳои ҳуқуқию ташкилии пешгирӣ ва мубориза бо онро муайян намуда, ҳифзи амнияти шахс, ҷомеа ва давлат, соҳибихтиёрӣ ва тамомияти арзии кишварро ҳадафи асосии худ қарор медиҳад.

Аҳаммияти ин қонун дар он ифода меёбад, ки муқовимат ба терроризм ҳамчун фаъолияти муташаккил ва байниидоравӣ баррасӣ мешавад. Дар ин раванд мақомоти давлатӣ, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сохторҳои амниятӣ ва дигар ниҳодҳои дахлдор дар доираи салоҳияти қонунии худ иштирок менамоянд. Ҳамоҳангсозии фаъолияти онҳо барои пешгирии таҳдидҳо, ошкор намудани омилҳои хавф ва коҳиш додани оқибатҳои амалҳои террористӣ аҳаммияти махсус дорад.

Самти дигари муҳимми сиёсати давлатӣ пешгирии экстремизм мебошад. Экстремизм ва терроризм мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале аз ҷиҳати ҳуқуқӣ фарқкунанда мебошанд. Экстремизм метавонад дар шакли ғояҳо ва амалҳои ифротӣ зуҳур намояд, дар ҳоле ки терроризм бо содир намудани амалҳои террористӣ ва истифодаи зӯроварӣ бо мақсади тарсонидани аҳолӣ ё таъсир расонидан ба қабули қарорҳои давлатӣ алоқаманд аст. Аз ин рӯ, ҳангоми таҳия ва татбиқи чораҳои пешгирикунанда ба инобат гирифтани хусусиятҳои ҳуқуқӣ ва фарқияти ин мафҳумҳо зарур мебошад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Стратегияи муқовимат ба экстремизм ва терроризм барои солҳои 2021–2025 қабул гардида буд. Стратегияи мазкур масъалаҳои ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, пешгирии радикализатсия ва ҷалби ҷомеаро ба чорабиниҳои профилактикӣ фаро мегирифт. Самаранокии татбиқи чунин санадҳо аз иҷрои босифати қонунгузорӣ, омодагии касбии кормандон, мубодилаи саривақтии иттилоот, шаффофияти фаъолияти институтсионалӣ ва риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон вобастагӣ дорад. Аз ин рӯ, такмили амалияи ҳуқуқӣ бояд ҳамчун ҷузъи доимии сиёсати давлатӣ дар самти муқовимат ба терроризм баррасӣ гардад.

Терроризм хусусияти фаромиллӣ дошта, метавонад тавассути шабакаҳои ҷиноятӣ, маблағгузории ғайриқонунӣ, таблиғоти интернетӣ ва ҳаракати шахсон аз ҳудуди як давлат ба давлати дигар паҳн шавад. Аз ҳамин сабаб, ҳеҷ як давлат наметавонад бо такя ба имкониятҳои дохилии худ тамоми ҷанбаҳои ин таҳдидро мустақилона бартараф намояд. Ҳамкории байналмилалӣ ва минтақавӣ яке аз шартҳои асосии муборизаи самаранок бо ин зуҳурот мебошад.

Яке аз самтҳои афзалиятноки иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини амнияти минтақавӣ ҳамкорӣ дар доираи Созмони Милали Муттаҳид мебошад. Стратегияи глобалии зиддитеррористии СММ 8 сентябри соли 2006 аз ҷониби Маҷмаи Умумии ин созмон қабул гардидааст.

Дар минтақаи Осиёи Марказӣ нақши муҳимро Нақшаи муштараки амал оид ба татбиқи Стратегияи глобалии зиддитеррористии СММ мебозад. Нақшаи мазкур 30 ноябри соли 2011 қабул гардида, 3 марти соли 2022 нусхаи навшудаи он тасдиқ шудааст. Ҳадафи асосии он ташаккули равиши муштарак ва ҳамоҳангшудаи давлатҳои минтақа дар самти пешгирӣ ва мубориза бо терроризм мебошад.

Иштироки Тоҷикистон дар ин раванд барои ҳамоҳангсозии мавқеи давлатҳои минтақа, мубодилаи таҷриба, тақвияти чораҳои пешгирикунанда ва густариши ҳамкорӣ бо ниҳодҳои байналмилалӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Нақшаи мазкур ҳамчунин таъкид мекунад, ки чораҳои амниятӣ бояд бо пешгирии иҷтимоӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва бартараф намудани омилҳои мусоидаткунанда ба ифротгароӣ ҳамоҳанг бошанд.

Самти дигари муҳимми ҳамкории минтақавӣ Созмони ҳамкории Шанхай (СҲШ) мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз давлатҳои муассиси ин созмон буда, дар ташаккул ва рушди ҳамкории бисёрҷонибаи минтақавӣ саҳми назаррас дорад. Яке аз самтҳои асосии фаъолияти СҲШ муборизаи муштарак бо терроризм, ҷудоихоҳӣ ва экстремизм мебошад. Дар сохтори ин созмон Сохтори минтақавии зиддитеррористӣ фаъолият мекунад, ки ҳамкории давлатҳои аъзоро дар самти муқовимат ба таҳдидҳои мазкур дастгирӣ менамояд.

Ҳамкорӣ дар доираи СҲШ барои Тоҷикистон аз ҷиҳати ҳамоҳангсозии сиёсати амниятӣ, табодули таҷрибаи касбӣ ва баргузории чорабиниҳои муштарак аҳаммияти калон дорад. Бо вуҷуди ин, натиҷаҳои чунин ҳамкорӣ бояд на танҳо аз рӯйи шумораи вохӯриҳо ва машқҳои муштарак, балки аз рӯйи сатҳи пешгирии таҳдидҳо, самаранокии ҳамоҳангсозӣ ва риояи меъёрҳои ҳуқуқӣ арзёбӣ карда шаванд.

Дар маҷмӯъ, иштироки Тоҷикистон дар механизмҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ нишон медиҳад, ки таъмини амният вазифаи муштараки давлатҳо мебошад. Ҳамзамон, чунин ҳамкорӣ бояд ба эҳтироми соҳибихтиёрии давлатҳо, иҷрои уҳдадориҳои байналмилалӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон асос ёбад.

Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки мубориза бо терроризм танҳо бо ошкор намудан ва ҷазо додани ҷиноятҳо маҳдуд намешавад. Барои коҳиш додани хавфҳои дарозмуддат зарур аст, ки сабабҳо ва шароитҳое мавриди омӯзиш қарор гиранд, ки метавонанд баъзе шахсонро ба қабули ақидаҳои ифротӣ ё ҳамроҳшавӣ ба гурӯҳҳои террористӣ водор созанд.

Ба чунин омилҳо метавон таъсири муҳити таблиғотӣ, сатҳи пасти саводи расонаӣ, маҳдуд будани имкониятҳои иҷтимоӣ, эҳсоси канормонӣ, муноқишаҳои шахсӣ ва истифодаи нодурусти масъалаҳои динӣ ё сиёсиро дохил намуд. Бо вуҷуди ин, ҳеҷ яке аз ин омилҳо ба таври худкор боиси терроризм намегардад. Радикализатсия раванди мураккаб буда, сабабҳо ва хусусиятҳои он вобаста ба шароити шахсӣ ва иҷтимоии ҳар як инсон фарқ мекунанд.

Дар ин раванд оила, ҷомеа ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ низ метавонанд саҳми назаррас дошта бошанд. Тақвияти муколамаи байни наслҳо, дастгирии ҷавонони осебпазир, пешниҳоди машваратҳои равонӣ ва иҷтимоӣ, рушди маҳфилҳои таълимӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои касбомӯзӣ аз ҷумлаи тадбирҳое мебошанд, ки барои коҳиш додани омилҳои хавф мусоидат мекунанд. Ҳамзамон, татбиқи чунин чораҳо бояд ба эҳтироми ҳуқуқи инсон асос ёфта, аз ҳар гуна тамғагузории гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва динӣ пешгирӣ намояд.

Самти дигари муҳимми пешгирии терроризм муқовимат ба паҳншавии таблиғоти террористӣ дар фазои интернетӣ мебошад. Платформаҳои рақамӣ метавонанд барои паҳн намудани иттилооти бардурӯғ, ҷалби ҷонибдорон ва ташвиқи зӯроварӣ истифода шаванд. Дар ин замина, рушди саводи рақамӣ, баланд бардоштани қобилияти таҳлил ва санҷиши манбаъҳои иттилоот, ҳамкории қонунии мақомоти дахлдор бо платформаҳои интернетӣ ва пешниҳоди иттилооти боэътимод аҳаммияти махсус доранд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад дар ин самт фаъолияти мақомоти давлатӣ ва муассисаҳои таълимиро бо ташаббусҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, оилаҳо ва мутахассисони соҳаи равоншиносӣ ҳамоҳанг созад. Самаранокии чунин фаъолият бояд тавассути нишондиҳандаҳои мушаххас, аз ҷумла сатҳи фарогирии барномаҳои таълимӣ, дастрасии ҷавонон ба хизматрасониҳои иҷтимоӣ ва натиҷаҳои арзёбии мустақилона муайян карда шавад.

Нақши Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини амнияти минтақавӣ ва мубориза бо терроризм аз маҷмӯи омилҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ, ташкиливу амниятӣ ва иҷтимоӣ иборат мебошад. Мавқеи ҷуғрофии кишвар, робитаҳои он бо давлатҳои Осиёи Марказӣ ва зарурати ҳифзи сарҳадҳои давлатӣ аҳаммияти ҳамкории минтақавӣ ва байналмилалиро боз ҳам афзун мегардонанд.

Таҳлили санадҳои ҳуқуқӣ ва механизмҳои ҳамкории байналмилалӣ нишон медиҳад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти муқовимат ба терроризм заминаи муайяни ҳуқуқӣ ва таҷрибаи ҳамкорӣ бо Созмони Милали Муттаҳид ва Созмони ҳамкории Шанхайро доро мебошад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба терроризм» аз 23 декабри соли 2021, №1808 ва стратегияҳои давлатии муқовимат ба экстремизм ва терроризм барои ташкили фаъолияти мақсадноки мақомоти дахлдор аҳаммияти муҳим доранд.

Ҳамин тариқ, саҳми Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини амнияти минтақавӣ на танҳо дар ҳифзи истиқлолият, соҳибихтиёрӣ ва тамомияти арзии кишвар, балки дар рушди ҳамкории созанда бо давлатҳои ҳамсоя ва созмонҳои байналмилалӣ низ ифода меёбад. Тақвияти ҳамкории минтақавӣ, татбиқи босифати қонунгузорӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва афзалият додан ба чораҳои пешгирикунандаи иҷтимоӣ метавонанд ба таҳкими суботи дарозмуддат ва таъмини амнияти устувор дар Осиёи Марказӣ мусоидат намоянд.

 

Ҳокимҷон МИРЗОЕВ,

омӯзгори ДДМИТ