Пажуҳишгарон ва ташкилотҳои байналмилалӣ бо далелу бурҳон нишон медиҳанд, ки тағйирёбии иқлим мустақиман ба густариши шабакаҳои ҷиноятии одамрабоӣ мусоидат мекунад.

Вақте ки обхезӣ деҳаҳоро зери об мегирад, хушксолӣ ҳосили заминҳоро нобуд месозад ё тӯфон манзилҳоро вайрон мекунад, одамон маҷбур мешаванд ҷойи зисти худро тарк намоянд. Маҳз дар чунин лаҳзаҳои нооромӣ ва беҳимоягӣ одамрабоён фаъол мегарданд. Созмони Милали Муттаҳид гузориш медиҳад, ки то соли 2050 зиёда аз 200 миллион нафар метавонанд бар асари тағйирёбии иқлим ба муҳоҷирати маҷбурӣ рӯ ба рӯ шаванд. Ин рақам миқёси бузурги инсонии буҳронро нишон медиҳад.

Муҳоҷирони иқлимӣ, бахусус занон ва кӯдакон бештар дар хатари қурбони одамрабоӣ қарор доранд. Онҳо аксаран бе ҳуҷҷат, бе маблағ ва бе маълумоти кофӣ барои дарёфти зиндагии беҳтар роҳсипор мешаванд. Маҳз ҳамин осебпазирӣ ба ҷинояткорон имкон медиҳад, ки тавассути ваъдаҳои бардурӯғ, аз ҷумла ҷойи кори муносиб, музди баланд ё шароити хуби зиндагӣ қурбониёни худро фиреб диҳанд.

Барои Тоҷикистон ин масъала аҳаммияти махсус дорад. Кишвари мо яке аз давлатҳои осебпазири Осиёи Марказӣ нисбат ба тағйирёбии иқлим ба ҳисоб меравад. Тибқи маълумоти Барномаи рушди СММ, дар солҳои охир суръати гармшавии ҳаво дар Тоҷикистон аз нишондиҳандаи миёнаи ҷаҳонӣ бештар мебошад. Пиряхҳои Помир тадриҷан об мешаванд, камборишӣ ба соҳаи кишоварзӣ таъсири манфӣ мерасонад ва минтақаҳои деҳотӣ бо мушкилоти иқтисодӣ рӯ ба рӯ гардидаанд.

Оқибати мустақими ин вазъ афзоиши муҳоҷирати меҳнатии аҳолии деҳот мебошад. Мардон ба Россия, Қазоқистон ва дигар кишварҳо барои кор мераванд, дар ҳоле ки занону кӯдакон дар шароити ноустувори иҷтимоиву молӣ боқӣ мемонанд. Ин вазъ боис мегардад, ки баъзе занон ба ваъдаҳои кор дар хориҷ бовар кунанд, ваъдаҳое, ки аксаран аз ҷониби шабакаҳои ҷиноятии одамрабоӣ пешниҳод мешаванд.

Механизми иртиботи байни тағйирёбии иқлим ва одамрабоӣ равшан аст. Аввалан, офатҳои табиӣ ва бад гардидани шароити зиндагӣ боиси муҳоҷирати иҷборӣ мешаванд. Сипас, муҳоҷирон дар ҷойҳои нав бо мушкилоти иҷтимоӣ ва набудани шабакаи дастгирӣ рӯ ба рӯ мегарданд. Дар чунин шароит онҳо ба ҳар шахсе, ки ёрӣ пешниҳод мекунад, эътимод менамоянд ва ҷинояткорон аз ҳамин ҳолат истифода мебаранд.

Тадқиқоти СММ оид ба маводи мухаддир ва ҷиноят нишон медиҳад, ки шабакаҳои одамрабоӣ ба минтақаҳои осебдида аз офатҳои табиӣ ва буҳронҳои иқлимӣ ворид шуда, аз беназоратӣ ва вазъи ноором истифода мекунанд. Онҳо зери ниқоби «агентии корёбӣ», «намояндагии туристӣ» ё ҳатто «шахсони хайрхоҳ» фаъолият мебаранд. Дар натиҷа, қурбониён ба истисмори меҳнатӣ, истисмори ҷинсӣ ё харидуфурӯши узвҳои инсонӣ гирифтор мешаванд.

Дар байни ҳамаи гурӯҳҳои осебпазир кӯдакон бештар зарар мебинанд. Ҳангоми буҳронҳои иқлимӣ, вақте ки мактабҳо баста мешаванд ва волидон дар ҷустуҷӯи рӯзгор қарор мегиранд, кӯдакон бепарастор мемонанд. ЮНИСЕФ ҳушдор медиҳад, ки кӯдакони аз офатҳои табиӣ зарардида бештар дар хатари одамрабоӣ, кори иҷборӣ ва издивоҷи маҷбурӣ қарор доранд.

Мутахассисон ва ташкилотҳои байналмилалӣ таъкид мекунанд, ки мубориза бо одамрабоӣ дар шароити тағйирёбии иқлим ба барномаҳои ҳамаҷониба ниёз дорад. Пеш аз ҳама, давлатҳо бояд ба минтақаҳои осебпазир дастрасии беҳтар ба иттилоот, омӯзиши касбӣ ва дастгирии иҷтимоиро таъмин намоянд. Агар одамон дар ватани худ имкони зиндагии арзанда дошта бошанд, эҳтимоли фиреб хӯрдан коҳиш меёбад.

Дуюм, барномаҳои пешгирии одамрабоӣ бояд бо барномаҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ҳамоҳанг карда шаванд. Дар муассисаҳои таълимӣ зарур аст, ки дар баробари донишҳои экологӣ, масъалаҳои муҳоҷирати бехатар ва пешгирии одамрабоӣ низ омӯзонида шаванд.

Сеюм, кишварҳо бояд ҳамкории минтақавӣ ва байналмилалиро тақвият бахшанд: мубодилаи маълумот дар бораи шабакаҳои ҷиноятӣ, таъсиси марказҳои дастгирии муҳоҷирони иқлимӣ ва ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ аз ҷумлаи чунин тадбирҳоянд. Тоҷикистон дар ин самт иштирокчии Конвенсияи СММ бар зидди ҷиноятҳои муташаккили фаромиллӣ ва Протоколи Палермо мебошад, аммо иҷрои самараноки ин уҳдадориҳо ҳанӯз тақвият мехоҳад.

Созмонҳои ҷамъиятӣ, фаъолони иҷтимоӣ ва воситаҳои ахбори омма дар баланд бардоштани сатҳи огоҳии аҳолӣ нақши муҳим доранд. Дар ҷомеаҳое, ки дар бораи хатари одамрабоӣ ошкоро суҳбат мекунанд, мардум осонтар хавфро дарк намуда, ба мақомоти дахлдор муроҷиат менамоянд. Воситаҳои ахбори омма бояд на танҳо ҳолатҳои воқеиро инъикос кунанд, балки роҳҳои пешгирӣ ва ҳифзи худро низ ба аҳолӣ фаҳмонанд.

Дар Тоҷикистон созмонҳои ҷамъиятие чун «Бонувони Тоҷикистон», «Маркази ҳуқуқи инсон» ва дигар ниҳодҳо дар ин самт фаъолият доранд. Бо вуҷуди ин, имкониятҳои молиявӣ ва фарогирии онҳо дар минтақаҳои дурдаст, махсусан дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ва баъзе ноҳияҳои ҷанубии Хатлон ҳанӯз маҳдуд мебошад. Аз ин рӯ, зиёд намудани дастгирии молиявӣ ва тавсеаи фаъолияти онҳо яке аз вазифаҳои муҳим ба шумор меравад.

Тағйирёбии иқлим ва одамрабоӣ ду масъалаи ҷудогона нестанд, балки бо ҳамдигар иртиботи зич доранд. Мубориза бо яке бидуни таваҷҷуҳ ба дигаре наметавонад натиҷаи пурра диҳад. Аз ин рӯ, ҷомеаи ҷаҳонӣ ва давлатҳо бояд ин робитаро эътироф намуда, сиёсати муштараки амалиро роҳандозӣ намоянд.

Тоҷикистон ҳамчун кишвари рӯ ба рушд ва аз ҷиҳати иқлим осебпазир метавонанд тавассути ҳамбастагӣ, маърифатнокӣ ва тадбирҳои саривақтӣ сатҳи ин хавфро коҳиш диҳанд.

Ҳар шахсе, ки огоҳ аст, як зарба ба шабакаҳои ҷинояткорӣ мебошад. Ҳар оилае, ки маълумоти дуруст дорад, метавонад худро аз хатар ҳифз намояд. Ва ҳар ҷомеае, ки ба мушкилоти иқлимӣ ва иҷтимоӣ бетараф нест, барои амнияти ояндаи худ саҳм мегузорад.

 

Рустам ЯЪҚУБОВ,

муаллими калони кафедраи фанҳои табиатшиносии ДДМИТ

Гулрух ИСЛОМОВ,

ассистенти кафедраи фанҳои табиатшиносии ДДМИТ