Дар замони муосир пешрафти илму техника бо суръати баланд идома дорад. Ҳар рӯз дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти инсон технологияҳои нав ба вуҷуд меоянд, ки тарзи зиндагӣ, кор, таҳсил ва муносибати одамонро ба муҳити атроф тағйир медиҳанд. Яке аз муҳимтарин дастовардҳои илму техникаи асри XXI зеҳни сунъӣ мебошад. Имрӯз зеҳни сунъӣ на танҳо мавзӯи филмҳои илмӣ-фантастикӣ, балки ба як ҷузъи воқеии ҳаёти ҳаррӯзаи инсон табдил ёфтааст.

Зеҳни сунъӣ маҷмуи технологияҳо ва низомҳои компютериест, ки ба мошинҳо имкон медиҳанд баъзе вазифаҳоеро иҷро намоянд, ки одатан ба қобилияти зеҳнии инсон вобастаанд. Аз ҷумла, шинохтани овозу тасвир, коркарди матн, таҳлили маълумот, омӯзиш аз таҷриба, пешгӯии натиҷаҳо ва кумак дар қабули қарорҳо аз ҷумлаи чунин имкониятҳо мебошанд.

Имрӯз зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои маориф, тиб, иқтисод, саноат, нақлиёт, кишоварзӣ, алоқа, хизматрасонӣ ва дигар самтҳо истифода мешавад. Аз ин рӯ, омӯзиш ва истифодаи дурусти имкониятҳои он барои ҳар як ҷомеаи муосир аҳамияти муҳим дорад.

Мафҳуми «зеҳни сунъӣ» ба низомҳои компютерие дахл дорад, ки метавонанд аз маълумот истифода бурда, вазифаҳои муайянро бо дараҷаи муайяни мустақилият иҷро намоянд. Ин низомҳо қодиранд ҳаҷми зиёди маълумотро дар муддати кӯтоҳ таҳлил карда, дар асоси он натиҷа ё пешниҳод манзур намоянд.

Яке аз самтҳои муҳимтарини зеҳни сунъӣ омӯзиши мошинӣ мебошад. Дар ин раванд барномаи компютерӣ бо истифода аз ҳаҷми зиёди маълумот муайян кардани намунаҳо ва робитаҳои мавҷударо меомӯзад. Масалан, агар ба система ҳазорҳо тасвири гуногун пешниҳод карда шавад, он метавонад тадриҷан хусусиятҳои онҳоро омӯзад ва баъдан дар тасвири нав объекти заруриро муайян намояд.

Самти дигари муҳим коркарди забони табиӣ мебошад. Бо ёрии он компютер метавонад матни инсонро таҳлил кунад, саволҳоро дарк намояд, ҷавоб пешниҳод кунад, матн эҷод намояд ва ҳатто аз як забон ба забони дигар тарҷума кунад. Ёварҳои овозӣ, барномаҳои тарҷумон ва чат-ботҳо аз ҷумлаи намунаҳои чунин технологияҳо мебошанд.

Бо вуҷуди пешрафти назаррас, зеҳни сунъӣ ҳанӯз ба қобилиятҳои зеҳнии инсон пурра баробар нест. Он асосан дар доираи вазифаҳое фаъолият мекунад, ки барои иҷрои онҳо омӯзонида ё барномарезӣ шудааст. Аз ин рӯ, истифодаи оқилона ва назорати инсон ҳамеша аҳаммияти худро нигоҳ медорад.

Андешаи сохтани мошине, ки метавонад ба таври оқилона амал кунад, таърихи тӯлонӣ дорад. Бо пайдоиши компютерҳои электронӣ дар асри XX имконияти татбиқи ин идея бештар гардид. Олимон кӯшиш намуданд, ки усулҳои ҳалли масъалаҳои зеҳниро тавассути мошинҳо амалӣ созанд.

Дар нимаи асри XX мафҳуми «зеҳни сунъӣ» ҳамчун як самти мустақили илмӣ ташаккул ёфт. Дар аввал муҳаққиқон бештар ба сохтани барномаҳои мантиқӣ ва ҳалли масъалаҳои математикӣ машғул буданд. Аммо имкониятҳои компютерҳои он давра маҳдуд буданд.

Бо афзоиши қудрати ҳисоббарорӣ, рушди интернет ва ҷамъ гардидани ҳаҷми бузурги маълумоти рақамӣ имкониятҳои зеҳни сунъӣ хеле васеъ шуданд. Дар солҳои охир омӯзиши амиқ, шабакаҳои нейронӣ ва моделҳои забонӣ ба рушди босуръати ин соҳа мусоидат карданд.

Имрӯз низомҳои зеҳни сунъӣ метавонанд матн эҷод кунанд, тасвир таҳия намоянд, овозро шиносанд, маълумоти мураккабро таҳлил кунанд ва дар иҷрои бисёр вазифаҳои касбӣ ба инсон ёрӣ расонанд.

Бисёриҳо шояд гумон кунанд, ки зеҳни сунъӣ танҳо дар лабораторияҳои илмӣ ё ширкатҳои бузурги технологӣ истифода мешавад. Дар асл, мо ҳар рӯз, бе он ки ҳамеша пай барем, бо технологияҳои ба зеҳни сунъӣ асосёфта рӯ ба рӯ мешавем.

Ҳангоми истифодаи телефон, масалан, низоми шинохти чеҳра метавонад барои кушодани дастгоҳ истифода шавад. Барномаҳои харита метавонанд вазъи роҳро таҳлил карда, масири мувофиқро пешниҳод намоянд. Платформаҳои интернетӣ низ метавонанд дар асоси фаъолияти корбар филм, мусиқӣ ё дигар маводи мувофиқро тавсия диҳанд.

Ҳатто ҳангоми истифодаи почтаи электронӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва муҳаррикҳои ҷустуҷӯӣ технологияҳои автоматии таҳлил ва коркарди маълумот истифода мешаванд. Ҳамин тавр, зеҳни сунъӣ тадриҷан ба як ҷузъи муҳими муҳити рақамии инсон табдил ёфтааст.

Яке аз соҳаҳое, ки зеҳни сунъӣ метавонад ба он таъсири назаррас расонад, маориф мебошад. Технологияҳои муосир метавонанд барои омӯзгорон ва хонандагон имкониятҳои нави таълимӣ фароҳам созанд.

Бо ёрии зеҳни сунъӣ донишҷӯ ё хонанда метавонад мавзӯи душворро бо тарзи содатар шарҳ диҳад, саволҳои иловагӣ пешниҳод намояд ва барои омӯзиши мустақилона маводи ёрирасон пайдо кунад. Барномаҳои зеҳни сунъӣ инчунин метавонанд барои омода намудани нақшаи дарс, таҳияи саволҳо, санҷиши баъзе намудҳои супоришҳо ва таҳияи маводи таълимӣ кумак расонанд.

Аммо истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаи маориф бояд бо масъулият сурат гирад. Хонанда набояд тамоми кори фикриро ба технология вогузор кунад. Мақсади асосии таълим ташаккули қобилияти мустақилона фикр кардан, таҳлил намудан ва хулоса баровардан мебошад.

Аз ин рӯ, зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун воситаи ёрирасон истифода шавад, на ҳамчун ҷойгузини дониш ва меҳнати инсон. Агар хонанда аз технология дуруст ва мақсаднок истифода барад, он метавонад ба рушди дониш ва қобилияти таҳлилӣ мусоидат намояд.

Тиб яке аз соҳаҳоест, ки истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ дар он имкониятҳои калон дорад. Низомҳои компютерӣ метавонанд ҳаҷми зиёди маълумоти тиббиро таҳлил намуда, ба мутахассисон дар муайян кардани баъзе нишонаҳо ва намунаҳо ёрӣ расонанд.

Дар таҳлили тасвирҳои тиббӣ, масалан, технологияҳои автоматӣ метавонанд барои муайян кардани баъзе тағйирот дар натиҷаҳои ташхис истифода шаванд. Ҳамчунин, зеҳни сунъӣ метавонад дар таҳлили натиҷаҳои таҳқиқот, идоракунии маълумоти беморон ва таҳияи усулҳои нави тадқиқотӣ кумак расонад.

Бо вуҷуди ин, қарорҳои муҳими тиббӣ бояд таҳти назорати мутахассисони соҳаи тиб қабул карда шаванд. Зеҳни сунъӣ воситаи ёрирасон буда, наметавонад масъулияти табибро пурра ба уҳда гирад.

Иқтисоди муосир ҳар рӯз ба маълумоти зиёд такя мекунад. Корхонаҳо, бонкҳо ва ташкилотҳо бояд маълумоти зиёдеро таҳлил намуда, дар муддати кӯтоҳ қарор қабул кунанд. Зеҳни сунъӣ метавонад ин равандро тезтар ва самараноктар гардонад.

Дар истеҳсолот низомҳои автоматӣ метавонанд фаъолияти таҷҳизотро назорат кунанд, нуқсонҳои эҳтимолиро пешакӣ муайян намоянд ва равандҳои кориро оптимизатсия кунанд. Ин метавонад талафотро коҳиш дода, маҳсулнокиро баланд бардорад.

Дар соҳаи хизматрасонӣ низ чат-ботҳо ва низомҳои автоматӣ метавонанд ба муштариён дар гирифтани маълумоти зарурӣ ёрӣ расонанд. Бо ин роҳ кормандон метавонанд вақти худро барои иҷрои вазифаҳои мураккабтар истифода баранд.

Барои кишварҳое, ки соҳаи кишоварзӣ дар иқтисоди онҳо аҳамияти калон дорад, технологияҳои зеҳни сунъӣ низ метавонанд муфид бошанд. Таҳлили маълумоти обу ҳаво, ҳолати замин, сатҳи намнокӣ ва вазъи зироатҳо метавонад ба қабули қарорҳои дуруст мусоидат намояд.

Бо истифода аз технологияҳои рақамӣ метавон муайян кард, ки кадом қитъаи замин ба обёрӣ бештар ниёз дорад ё дар кадом минтақа эҳтимоли пайдо шудани мушкилоти вобаста ба зироат зиёд аст. Дар оянда истифодаи чунин технологияҳо метавонад ба сарфаи об, коҳиши хароҷот ва баланд гардидани ҳосилнокӣ мусоидат намояд.

Барои Тоҷикистон, ки дорои захираҳои маҳдуди обӣ ва заминҳои кишоварзӣ мебошад, истифодаи технологияҳои муосир дар идоракунии самараноки захираҳо метавонад аҳаммияти махсус дошта бошад.

Зеҳни сунъӣ дорои як қатор бартариҳои муҳим мебошад. Пеш аз ҳама, он метавонад маълумоти хеле зиёдро дар муддати кӯтоҳ коркард намояд. Ин хусусият дар соҳаҳое, ки бо ҳаҷми бузурги маълумот сару кор доранд, аҳаммияти калон дорад.

Бартарии дигар автоматизатсияи корҳои такрорӣ мебошад. Баъзе вазифаҳое, ки инсон ҳар рӯз барои иҷрои онҳо соатҳои зиёд сарф мекунад, метавонанд бо ёрии низомҳои автоматӣ зудтар анҷом дода шаванд.

Зеҳни сунъӣ инчунин метавонад ба рушди илм ва навоварӣ мусоидат кунад. Таҳлили маълумоти илмӣ, моделсозӣ ва ҷустуҷӯи робитаҳои нав метавонанд ба муҳаққиқон барои пешбурди тадқиқот ёрӣ расонанд.

Бо вуҷуди ҳамаи имкониятҳо, истифодаи зеҳни сунъӣ баъзе мушкилот ва хатарҳоро низ ба миён меорад. Яке аз масъалаҳои муҳим дурустӣ ва эътимоднокии маълумот мебошад. Агар низом бо маълумоти нодуруст ё нокифоя кор кунад, натиҷаи он низ метавонад нодуруст бошад.

Масъалаи дигар вобастагии аз ҳад зиёд ба технология мебошад. Агар инсон ҳамаи вазифаҳои фикриро ба мошин супорад, эҳтимол дорад қобилияти мустақилона таҳлил кардан ва қарор қабул намудани ӯ суст гардад.

Ҳамчунин масъалаҳои вобаста ба ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти рақамӣ ва истифодаи масъулионаи технология аҳаммияти калон доранд. Аз ин рӯ, рушди зеҳни сунъӣ бояд бо қонунгузорӣ, меъёрҳои ахлоқӣ ва назорати инсон ҳамоҳанг бошад.

Ҷавонон яке аз гурӯҳҳое мебошанд, ки метавонанд аз имкониятҳои зеҳни сунъӣ бештар истифода баранд. Онҳо метавонанд тавассути технологияҳои нав донишҳои худро васеъ намуда, забонҳои хориҷиро омӯзанд, малакаҳои касбӣ пайдо кунанд ва барои татбиқи ғояҳои нав имкониятҳои бештар ба даст оранд.

Дар баробари ин, ҷавонон бояд фарҳанги дурусти истифодаи технологияро омӯзанд. Зеҳни сунъӣ набояд воситаи фиреб, нусхабардории кӯр-кӯрона ё паҳн намудани маълумоти нодуруст гардад.

Ҷавони босаводи асри рақамӣ бояд на танҳо истифодаи барномаҳои муосирро донад, балки тавонад натиҷаҳои пешниҳодкардаи онҳоро санҷад, маълумоти дурусту нодурустро аз ҳам фарқ кунад ва масъулияти истифодаи технологияро дарк намояд.

Рушди технологияҳои рақамӣ барои Тоҷикистон низ имкониятҳои нав фароҳам меорад. Зеҳни сунъӣ метавонад дар рушди маориф, тандурустӣ, иқтисодиёт, кишоварзӣ, нақлиёт ва хизматрасониҳои давлатӣ истифода шавад.

Яке аз самтҳои муҳим рушди хизматрасониҳои рақамӣ мебошад. Агар равандҳои муайяни корӣ автоматӣ гардонида шаванд, шаҳрвандон метавонанд баъзе хизматрасониҳоро зудтар ва осонтар дастрас намоянд.

Барои рушди ин соҳа омода намудани мутахассисони ҷавон низ аҳаммияти калон дорад. Омӯзиши барномасозӣ, математика, таҳлили маълумот, забонҳои хориҷӣ ва технологияҳои рақамӣ метавонад барои ташаккули кадрҳои рақобатпазир заминаи мусоид фароҳам оварад.

Ҳамзамон, барои Тоҷикистон муҳим аст, ки дар рушди технологияҳо забони тоҷикӣ низ мавқеи муносиб дошта бошад. Таҳияи захираҳои рақамӣ, луғатҳо, пойгоҳҳои маълумот ва воситаҳои коркарди забони тоҷикӣ метавонад ба рушди муҳити рақамии миллӣ мусоидат намояд.

Зеҳни сунъӣ яке аз дастовардҳои муҳими илму технологияи замони муосир ба ҳисоб меравад. Он метавонад тарзи кор, таҳсил, табобат, истеҳсол ва хизматрасонии одамонро тағйир диҳад. Имкониятҳои ин технология рӯз ба рӯз васеъ шуда, таъсири он ба ҷомеа бештар мегардад.

Бо вуҷуди ин, зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун воситаи ёрирасони инсон истифода шавад. Технология метавонад кори моро осон кунад, аммо масъулияти ахлоқӣ, қобилияти мустақилона фикр кардан ва қабули қарорҳои муҳим бояд дар дасти инсон боқӣ монад.

Барои ҷомеаи муосир муҳим аст, ки на аз рушди технология қафо монад ва на ба он беандеша вобаста шавад. Роҳи дуруст истифодаи оқилона, масъулиятнок ва мақсадноки зеҳни сунъӣ мебошад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳо саводи рақамӣ ба яке аз талаботи муҳими замон табдил ёфтааст. Кишварҳое, ки ба илму маориф, технология ва тайёр намудани мутахассисони соҳибкасб таваҷҷуҳи бештар медиҳанд, метавонанд аз имкониятҳои зеҳни сунъӣ самараноктар истифода баранд.

Аз ин рӯ, зеҳни сунъӣ бояд на ҳамчун таҳдид, балки ҳамчун имконияти нав барои рушди инсон ва ҷомеа арзёбӣ гардад. Ояндаи ин технология аз он вобаста аст, ки инсон онро чӣ гуна истифода мебарад. Агар дониш, ахлоқ ва масъулият бо технология ҳамқадам бошанд, зеҳни сунъӣ метавонад ба яке аз воситаҳои муҳими пешрафти ҷомеа табдил ёбад.

 

Д. ФОЗИЛОВА,

дотсенти кафедраи иқтисоди рақамӣ ва логистика

ҚАЮМИ Д.,

ассистенти кафедраи иқтисоди рақамӣ ва логистика