Дар ҳамоишҳои илмию амалӣ, конфронсу симпозиумҳои миллӣ ва байналмилалӣ масъалаи таърифу шарҳи илмии мафҳумҳои «экстремизм» (ифротгароӣ), «радикализм» (тундгароӣ) ва «терроризм» пайваста мавриди баррасӣ қарор мегирад. Бо вуҷуди ин, то имрӯз дар сатҳи байналмилалӣ доир ба ин падидаҳои мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ таърифи комилан ягона ва аз ҷониби ҳама пазируфташуда ташаккул наёфтааст. Сабаби асосии ин ҳолатро метавон дар гуногунрангии равишҳои илмӣ, тафовути манфиатҳои сиёсиву идеологӣ ва фарқияти муносибатҳои давлатҳо ба ин масъала ҷустуҷӯ кард.

Дар масъалаи мубориза бо ифротгароии динӣ низ доштани чунин нигоҳи воқеъбинона ва шинохти дақиқи амалии падида аҳаммияти калон дорад. Ҳатто агар дар сатҳи байналмилалӣ таърифи ягонаи илмии ин мафҳум вуҷуд надошта бошад ҳам, муҳимтар аз ҳама, дарки дурусти моҳият, хусусиятҳо ва зуҳуроти он мебошад. Яъне мо бояд дақиқ бидонем, ки бо чӣ падидае рӯ ба рӯ ҳастем, он чӣ гуна зуҳур мекунад ва барои пешгирии паҳншавию оқибатҳои манфии он чӣ чораҳо андешидан зарур аст.

Аз нигоҳи луғавӣ, «ифрот» калимаи арабӣ буда, маънои аз ҳад гузаштан, зиёдаравӣ кардан ва берун шудан аз ҳадди эътидолро дорад. Дар истифодаи умумӣ ин калима ба маънои аз меъёру андозаи муқаррарӣ гузаштан ва дар ягон масъала ба зиёдаравӣ роҳ додан истифода мешавад. Масалан, баъзе одамон дар хӯрдани ғизо аз ҳад мегузаронанд, гурӯҳи дигар дар харҷи беҳудаи маблағ зиёдаравӣ мекунанд. Дар чунин мавридҳо мафҳуми «ифрот»-ро ба маънои луғавии он истифода бурдан мумкин аст.

Мафҳуми муқобили «ифрот» «тафрит» мебошад, ки маънои камкорӣ, кӯтоҳӣ, бепарвоӣ ё беэътиноии аз ҳад зиёдро ифода мекунад. Ҳамин тариқ, ифрот ва тафрит ду ҳолати муқобили ҳам буда, ҳар ду дур шудан аз меъёри эътидолро нишон медиҳанд.

Калимаи «ифротгароӣ» дар забони тоҷикӣ аз вожаи «ифрот» ва пасванди «-гароӣ» сохта шудааст. Феъли «гароидан» маънои майл кардан, тамоюл доштан ва пайравӣ намуданро дорад. Аз ин рӯ, ифротгароӣ ба маънои майл доштан ба зиёдаравӣ, дур шудан аз эътидол ва пайравӣ аз андеша ё рафтори аз ҳад гузаранда мебошад.

Дар забонҳои аврупоӣ, аз ҷумла дар забонҳои англисӣ ва русӣ, ин мафҳум бо истилоҳи «экстремизм» ифода мегардад. Ин истилоҳ низ ба маънои тамоюл ба ифрот, зиёдаравӣ ва аз ҳад гузаштан истифода мешавад.

Маънои истилоҳии ифротгароӣ нисбат ба маънои луғавии он доираи маҳдудтар ва хусусияти мушаххаси иҷтимоию сиёсӣ дорад. Дар ин маъно ифротгароӣ маҷмӯи андешаҳо, эътиқодҳо ва амалҳоест, ки бар пояи рад кардани арзишҳои умумиэътирофшуда, оштинопазирӣ нисбат ба ақидаҳои дигарон ва кӯшиши таҳмили мавқеи худ ба ҷомеа асос меёбад. Ифротгароён аксаран танҳо ақидаву боварҳои худро дуруст ва қобили қабул шуморида, нисбат ба дигар андешаҳо муносибати таҳаммулнопазир зоҳир мекунанд. Дар ин мавод низ мафҳуми «ифротгароӣ» маҳз ба ҳамин маънои истилоҳӣ истифода мешавад.

Яке аз шаклҳои зуҳури ифротгароӣ ифротгароии динӣ мебошад. Он ҳолатест, ки шахс дар фаҳмиши таълимоти динӣ ва татбиқи меъёрҳои он ба сахтгирии аз ҳад зиёд роҳ дода, аз ҳадди эътидол берун мешавад. Шахси гирифтори чунин ҷаҳонбинӣ метавонад таълимоти диниро якҷониба, маҳдуд ва нодуруст шарҳ дода, фаҳмиши шахсии худро ягона роҳи дуруст шуморад. Дар натиҷа, ӯ на танҳо ба андешаҳои дигарон эҳтиром намегузорад, балки метавонад кӯшиш намояд, ки тарзи фаҳмиш ва эътиқоди худро ба дигарон таҳмил кунад.

Бояд таъкид намуд, ки ифротгароии динӣ бо худи дин ва таълимоти асили он баробар нест. Баръакс, он натиҷаи тафсири якҷониба, нодуруст ва таҳаммулнопазири таълимоти динӣ мебошад. Аз ин рӯ, фарқ гузоштан миёни эътиқоди динӣ, риояи меъёрҳои динӣ ва ифротгароии динӣ аҳаммияти махсус дорад. Эътиқоди динӣ худ аз худ нишонаи ифротгароӣ нест ва набояд пайравони динро бо гурӯҳҳои ифротгаро яксон донист.

Ифротгароӣ пеш аз ҳама дар сатҳи ҷаҳонбинӣ, андеша ва муносибати шахс ба муҳити иҷтимоӣ зуҳур мекунад. Аммо вақте чунин андешаҳо ба таблиғ, ташкили ҳаракатҳо, даъват ба оштинопазирӣ ва амалҳои ғайриқонунӣ мегузаранд, онҳо метавонанд хусусияти радикалӣ пайдо кунанд.

Радикализм ё тундгароӣ мафҳумест, ки дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоӣ истифода мешавад. На ҳар гуна андешаи радикалӣ ҳатман хусусияти зӯроварона дорад. Дар баъзе мавридҳо он метавонад ба талаби тағйироти куллии сиёсӣ ё иҷтимоӣ ишора кунад. Аммо вақте тундгароӣ бо оштинопазирӣ, инкор намудани ҳуқуқи дигарон, даъват ба зӯроварӣ ва кӯшиши бо роҳи ғайриқонунӣ тағйир додани сохтори ҷомеа ҳамроҳ мегардад, он ба падидаи хатарнок табдил меёбад.

Дар чунин шароит гурӯҳҳои ифротгаро метавонанд бо истифода аз таблиғоти ғаразнок, таҳрифи воқеият ва суиистифода аз эҳсосоти динӣ ё иҷтимоии мардум, бахусус ҷавонон, ҷонибдорони нав ҷалб намоянд. Онҳо барои паҳн кардани андешаҳои худ аз усулҳои гуногуни таъсиррасонӣ истифода бурда, кӯшиш мекунанд, ки дар ҷомеа нобоварӣ, ихтилоф ва душманиро ба вуҷуд оранд.

Агар ин раванд ба истифодаи мақсадноки зӯроварӣ ва тарсонидани аҳолӣ барои расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ, идеологӣ ё дигар мақсадҳои муайян оварда расонад, он метавонад ба терроризм табдил ёбад.

Маънои луғавии вожаи «террор» тарс, таҳдид ва даҳшатафканӣ мебошад. Терроризм бошад, истифода ё таҳдиди истифодаи зӯроварӣ бо мақсадҳои муайяни сиёсӣ, идеологӣ ва ғайра буда, ба тарсонидани аҳолӣ, ноором сохтани ҷомеа ва таъсир расонидан ба фаъолияти мақомоти давлатӣ равона мегардад. Амалҳои террористӣ ба ҳаёт ва амнияти инсонҳо таҳдид намуда, ба суботи сиёсиву иҷтимоӣ, иқтисодиёт ва амнияти миллии давлатҳо зарари ҷиддӣ мерасонанд.

Ҳамин тариқ, ифротгароӣ, тундгароӣ ва терроризм мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд буда, дар баъзе ҳолатҳо метавонанд дар як раванди ташаккул ва фаъолияти гурӯҳҳои ифротӣ бо ҳам пайванд пайдо кунанд. Бо вуҷуди ин, онҳо аз лиҳози мазмун, шакли зуҳур ва оқибатҳои худ фарқ мекунанд. Ифротгароӣ бештар ба ҷаҳонбинӣ ва муносибати таҳаммулнопазир асос ёфта, радикализм метавонад дар шакли талаботи тунду оштинопазир зоҳир гардад, дар ҳоле ки терроризм истифодаи мақсадноки зӯроварӣ ва даҳшатафканиро дар бар мегирад.

Имрӯз дар забони илмӣ ва воситаҳои ахбори омма истилоҳҳои «экстремизм», «радикализм» ва «терроризм» васеъ истифода мешаванд. Дар забони тоҷикӣ бошад, мафҳумҳои «ифротгароӣ», «тундгароӣ» ва «даҳшатафканӣ» низ барои ифодаи ин падидаҳо мавриди истифода қарор доранд. Муҳим он аст, ки ҳангоми истифодаи ин истилоҳҳо мазмуну моҳияти онҳо дуруст дарк карда шуда, фарқияти байни онҳо риоя гардад.

Аҳаммияти мубориза бо ифротгароӣ ва тундгароӣ аз аҳаммияти мубориза бо терроризм камтар нест. Зеро паҳншавии андешаҳои ифротӣ, таблиғи бадбинию оштинопазирӣ ва ташаккули муҳити мусоид барои зӯроварӣ метавонанд яке аз омилҳои ҷалби одамон ба гурӯҳҳои террористӣ гарданд. Аз ин рӯ, мубориза бо терроризм набояд танҳо бо чораҳои амниятӣ ва ҳуқуқӣ маҳдуд шавад. Пешгирии ифротгароӣ, баланд бардоштани маърифати сиёсиву ҳуқуқӣ, таҳкими ҷаҳонбинии илмӣ ва тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи таҳаммулпазирӣ низ аз самтҳои муҳимми ин мубориза мебошанд.

Дар ин раванд нақши оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ, ходимони дин ва воситаҳои ахбори омма басо муҳим аст. Тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ, эҳтироми арзишҳои умумибашарӣ, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ метавонад барои пешгирии паҳншавии андешаҳои ифротӣ заминаи мусоид фароҳам оварад.

Махсусан, дар шароити рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ҷавонон бояд қобилияти таҳлилу арзёбии иттилоотро дошта бошанд. Онҳо бояд сарчашмаҳои боэътимоди маълумотро аз маводи бардурӯғ, таблиғоти ғаразнок ва даъватҳои ифротӣ фарқ карда тавонанд. Зеро надоштани саводи иттилоотӣ ва тафаккури интиқодӣ метавонад инсонро ба доми таблиғгарони ифротгароӣ гирифтор созад.

Ҳамзамон, зарур аст, ки мубориза бо ифротгароӣ дар асоси қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, адолат ва таҳаммулпазирӣ ба роҳ монда шавад. Муқовимат ба ин падида набояд бо маҳдуд кардани эътиқоди қонунии шаҳрвандон ё барангехтани муносибати манфӣ нисбат ба пайравони динҳои гуногун омехта карда шавад. Танҳо муносибати илмӣ, ҳуқуқӣ ва фарогир метавонад ба натиҷаҳои устувор оварда расонад.

Хулоса, ифротгароӣ яке аз омилҳои муҳими ташаккул ва густариши муҳити мусоид барои терроризм ба ҳисоб меравад. Пешгирии он вазифаи танҳо мақомоти давлатӣ ё сохторҳои ҳифзи ҳуқуқ нест, балки масъулияти тамоми ҷомеа мебошад. Ҳар як шаҳрванд бояд дар ҳифзи сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ, эҳтироми арзишҳои инсонӣ ва пешгирии паҳншавии андешаҳои ифротӣ саҳми худро гузорад.

Зеро сулҳу субот, амният ва ҳамдигарфаҳмӣ неъматҳои бебаҳои ҷомеа буда, ҳифзи онҳо аз маърифати баланд, масъулиятшиносӣ ва ҳамбастагии ҳар як узви ҷомеа вобаста аст.

 

М. ШОКИРИЁН,

устоди кафедраи фанҳои гуманитарии ДДМИТ