Коррупсия яке аз мушкилтарин ва хатарноктарин амали ҷомеаи муосир мебошад, ки тамоми соҳаҳои ҳаёти инсонро фаро гирифта, заминаҳои рушди устувори иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва сиёсии кишварҳоро вайрон мекунад. Ин кирдори манфӣ на танҳо дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ, балки дар давлатҳои пешрафтаи ҷаҳон низ мушоҳида мешавад, ҳарчанд дараҷа ва шаклҳои он гуногун мебошанд.

Коррупсия дар маънои васеи калима истифодаи ғайриқонунӣ ва ғайриахлоқии мақом, ваколат, имкониятҳои хизматӣ ё манфиати умумӣ барои ба даст овардани манфиатҳои шахсӣ, гурӯҳӣ ё хонаводагӣ мебошад. Ин амал шаклҳои гуногун дорад ва дар сатҳҳои мухталифи ҳокимияти давлатӣ ва бахши хусусӣ зоҳир мегардад.

Коррупсия падидаи мураккаб буда, сабабҳои гуногуни иҷтимоӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ дорад.

Сабабҳои институтсионалӣ ва сохторӣ: Заифии низоми ҳуқуқӣ ва набудани механизмҳои самараноки назорат яке аз асосиҳои муҳими густариши коррупсия мебошад. Вақте ки қонунҳо комил нестанд, иҷрои онҳо заиф аст ва ҷазоҳо барои қонуншиканон ночиз мебошанд, заминаи мусоид барои амалҳои коррупсионӣ ба вуҷуд меояд. Низоми қазоии номустақил ва вобаста ба ҳокимият наметавонад ҳамчун монеаи самаранок дар роҳи коррупсия истода, вазифаи худро ба таври шоиста иҷро кунад.

Набудани шаффофият дар кори дастгоҳи давлатӣ яке дигар омили муҳим аст. Вақте ки тасмимгирӣ дар пушти дарҳои пӯшида сурат мегирад, иттилооти оммавӣ дастрас нест ва ҳисоботдиҳӣ заиф аст, имконияти амалҳои коррупсионӣ якчанд маротиба афзоиш меёбад.

Сабабҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ: Маош ва музди кори кормандони давлатӣ, махсусан, дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ, онҳоро водор мекунад, ки роҳҳои иловагии даромад ҷустуҷӯ кунанд. Вақте ки музди расмии кормандон барои таъмини зиндагии муътадил кифоя намекунад, вазнии лағжиш ба сӯи ришвагирӣ ва дигар амалҳои коррупсионӣ афзоиш меёбад. Ин масъала махсусан, дар шароити буҳрони иқтисодӣ, таваррум ва норасоии иҷтимоӣ тезтар зоҳир мегардад.

Нобаробарии иҷтимоӣ ва иқтисодии зиёд дар ҷомеа низ ба густариши коррупсия мусоидат мекунад. Вақте ки табақаи хурди ҷомеа аз роҳҳои қонунӣ имкони беҳтар кардани вазъи иқтисодии худро намебинад, онҳо водор мешаванд, ки ба роҳҳои ғайриқонунӣ муроҷиат кунанд.

Сабабҳои фарҳангӣ ва ахлоқӣ: Фарҳанги ҳуқуқии паст ва набудани огоҳии шаҳрвандӣ дар байни аҳолӣ заминаи маънавии густариши коррупсияро фароҳам меоварад. Дар баъзе ҷомеаҳо анъанаҳои ҳадяронӣ ва "миннатдории" мансабдорон чунон қавӣ мебошанд, ки марзи байни ҳадяи маъмулӣ ва ришва нопайдо мегардад.

Заифии арзишҳои ахлоқӣ ва фархангии номатлубро қабул кардани коррупсия ҳамчун қисми "табиии" ҳаёт боиси он мегардад, ки одамон ба ин амал бо беэътиноӣ менигаранд ва худ низ дар захираҳои коррупсионӣ иштирок мекунанд. Вақте ки коррупсия ҳамчун амри муътадил қабул карда мешавад ва касоне, ки онро рад мекунанд, зарар мебинанд, ҷомеа дар ҳолати хавфноки ахлоқӣ қарор мегирад.

Коррупсия таъсири манфии васеъ ба тамоми ҷабҳаҳои ҳаёти ҷомеа мерасонад ва пайомадҳои он бисёр вақт аз худи амали коррупсионӣ хеле зиёдтар мебошанд.

Пайомадҳои иқтисодӣ: Коррупсия яке аз монеаҳои асосии рушди иқтисодӣ мебошад. Он боиси паст шудани ҳаҷми сармоягузорӣ, ҳам дохилӣ ва ҳам хориҷӣ мегардад, зеро сармоягузорон намехоҳанд, ки дар муҳити нопарҳезгори коррупсионӣ фаъолият кунанд.

Системаи коррупсионӣ рақобати солими бозориро вайрон мекунад. Тендерҳои давлатӣ на ба нафъи онҳое мерасанд, ки пешниҳодҳои беҳтаринро доранд, балки ба касоне, ки ришваи зиёдтар пардохтаанд. Ин боиси пасттар шудани сифати корҳо ва хизматрасонӣ мегардад ва мавридҳои бемаънии маблағҳои давлатӣ ба амал меояд.

Коррупсия ба буҷети давлатӣ зарари ҷиддӣ мерасонад. Аз як тараф, дохилоти буҷет кам мешаванд, зеро андозстонӣ номуътадил ва пурра сурат намегирад, аз тарафи дигар, пардохтҳои буҷетӣ ба ҷойҳои лозима нарасида, дар роҳ "гум мешаванд".

Пайомадҳои иҷтимоӣ: Коррупсия адолати иҷтимоиро вайрон карда, табақабандии ҷомеаро тезтар мегардонад. Дар ҷомеаи коррупсионӣ на дониш ва меҳнати одамон, балки пайвандҳо, ришва ва протексионизм аҳамияти асосӣ доранд. Ин боиси нораҳатии ҷиддии иҷтимоӣ ва нафрат байни табақаҳои гуногуни ҷомеа мегардад.

Дастрасии ба хизматрасониҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла тандурустӣ ва маориф, ба қабилияти пардохтани ришва вобаста мешавад. Қатъи нав аз ҳуқуқҳои асосии худ маҳрум мемонанд, дар ҳоле ки сарватмандон метавонанд тамоми чизро "харанд". Ин шиканҷи иҷтимоиро афзоиш дода, умедҳои одамони одӣ ба ояндаи беҳтарро нест мекунад.

Коррупсия ба саломатии миллат низ зарар мерасонад. Вақте ки дар соҳаи тиб ришвагирӣ густариш меёбад, давои босифат танҳо ба онҳое мерасад, ки пардохт карда метавонанд. Коррупсия дар соҳаи фармакология метавонад боиси пахш шудани доруҳои қаллбакӣ ва камсифат гардад, ки ҳаёти одамонро ба хатар мегузорад.

Пайомадҳои сиёсӣ: Коррупсия эътимоди шаҳрвандонро ба институтҳои давлатӣ ва тамоми низоми сиёсӣ вайрон мекунад. Вақте ки мардум мебинанд, ки мансабдорони давлатӣ амалҳои коррупсионӣ мекунанд ва беҷазо мемонанд, онҳо боварӣ ба қудрати қонун ва адолатро гум мекунанд. Ин метавонад ба беқарорӣ ва ҳатто тағйирҳои тундтури сиёсӣ оварда расонад.

Коррупсия демократияро заиф мекунад. Интихоботҳои озод ва одилона дар шароити коррупсионӣ ғайриимкон мешаванд, зеро заминаҳои нобаробар барои номзадҳои гуногун ба вуҷуд меоянд. Коррупсия дар низоми қонунгузорӣ боиси қабул шудани қонунҳое мегардад, ки на ба манфиати мардум, балки ба манфиати гурӯҳҳои муайян хизмат мекунанд.

Пайомадҳои ахлоқӣ ва фарҳангӣ: Коррупсия арзишҳои ахлоқии ҷомеаро вайрон мекунад. Дар шароите, ки коррупсия густариш ёфтааст, одамони солим ва поксират зиёни калон мебинанд, дар ҳоле ки одамони беахлоқ ва коррупсионӣ пешрафт мекунанд.

Коррупсия масоилаи ҷаҳонӣ буда, тамоми кишварҳои ҷаҳон ба дараҷаи гуногун бо он рӯбарӯянд. Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки мубориза бо коррупсия танҳо дар сурате муваффақ мешавад, ки иродаи сиёсии қавӣ, низоми ҳуқуқии комил, ҷомеаи шаҳрвандии фаъол ва ҳамкории байналмилалӣ вуҷуд дошта бошад.

 

Баҳруллозода УМАРАЛӢ,

ассистенти кафедраи математикаи олии ДДМИТ