Дар ҷаҳони муосир коррупсия ва одамрабоӣ аз ҷумлаи зуҳуроти хатарноки иҷтимоӣ ва ҷиноятӣ ба ҳисоб рафта, ба амнияти давлат, суботи ҷомеа, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва рушди иқтисоди миллӣ зарари ҷиддӣ мерасонанд. Ин ду падида, ҳарчанд аз ҷиҳати хусусият ва шакли содиршавӣ аз ҳам фарқ мекунанд, дар баъзе ҳолатҳо метавонанд бо ҷиноятҳои муташаккил, суиистифода аз ваколатҳои мансабӣ, фаъолияти ғайриқонунӣ ва поймол гардидани ҳуқуқи шаҳрвандон алоқаманд бошанд.

Коррупсия эътимоди мардумро ба мақомоти давлатӣ коҳиш дода, ба адолати иҷтимоӣ халал мерасонад. Одамрабоӣ бошад, на танҳо ба озодӣ ва амнияти шахс таҳдид мекунад, балки ба ҳаёти ҷабрдида ва наздикони ӯ осеби вазнини равонӣ ва иҷтимоӣ мерасонад. Аз ин рӯ, муқовимат ба ин зуҳурот бояд яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ ва масъулияти шаҳрвандии ҳар як фарди ҷомеа бошад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки таҳкими истиқлолияти давлатӣ, ваҳдати миллӣ, волоияти қонун ва рушди устуворро ҳадафи худ қарор додааст, пешгирӣ ва мубориза бо коррупсия ва одамрабоӣ аҳаммияти махсус дорад.

Коррупсия зуҳуроти номатлубест, ки дар шаклҳои гуногун, аз ҷумла ришваситонӣ, ришвадиҳӣ, суиистифода аз ваколатҳои мансабӣ, азхудкунии молу мулки давлатӣ, хешутаборбозӣ ва истифодаи ғайриқонунии имкониятҳои хизматӣ зоҳир мегардад.

Зарари коррупсия танҳо бо аз даст рафтани маблағҳои давлатӣ маҳдуд намешавад. Он боиси паст шудани сифати хизматрасониҳои иҷтимоӣ, нобаробарии имкониятҳо, маҳдуд гардидани рақобати солим ва коҳиши эътимоди шаҳрвандон ба давлат мегардад. Вақте ки шахс барои гирифтани маълумотнома, ҳалли масъалаи таълимӣ, гирифтани хизматрасонии тиббӣ ё иҷозатнома маҷбур мешавад маблағи ғайриқонунӣ пардохт намояд, принсипи баробарии шаҳрвандон дар назди қонун халалдор мегардад.

Махсусан, коррупсия дар соҳаҳои маориф, тандурустӣ, сохтмон, гумрук, андоз ва хариди давлатӣ метавонад ба рушди ҷомеа таъсири манфии дарозмуддат расонад. Масалан, агар дар раванди сохтмони иншооти иҷтимоӣ маблағҳои давлатӣ ғайриқонунӣ истифода шаванд, оқибати он метавонад ба сифати сохтмон, бехатарии шаҳрвандон ва самаранокии истифодаи маблағҳои буҷетӣ таъсири ҷиддӣ расонад.

Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия танҳо ба ҷавобгарӣ кашидани шахсони гунаҳкор маҳдуд намешавад. Муҳимтар аз ҳама, пешгирии омилҳои пайдоиши он, таъмини шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ, таҳкими назорати ҷамъиятӣ ва ташаккули фарҳанги ростқавливу масъулиятшиносӣ дар ҷомеа мебошад.

Одамрабоӣ яке аз ҷиноятҳои вазнини зидди озодӣ ва амнияти шахс ба ҳисоб меравад. Ин кирдор метавонад бо мақсади гирифтани маблағ, қасосгирӣ, маҷбур намудани шахс ба иҷрои талаботи ғайриқонунӣ, истисмори меҳнатӣ ё дигар ҳадафҳои ҷиноятӣ содир гардад.

Одамрабоӣ ҳаёт ва саломатии ҷабрдидаро зери хатар гузошта, ба оила ва наздикони ӯ зарари ҷиддии маънавӣ, равонӣ ва иқтисодӣ мерасонад. Дар баъзе ҳолатҳо чунин ҷиноятҳо бо хариду фурӯши одамон, фаъолияти гурӯҳҳои муташаккили ҷиноятӣ ва истисмори маҷбурӣ алоқаманд мешаванд.

Дар замони рушди интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ ҷинояткорон метавонанд бо истифода аз маълумоти шахсӣ, эълонҳои бардурӯғи корӣ, ваъдаҳои фиребандаи муҳоҷират ва пешниҳодҳои қалбакии молиявӣ шаҳрвандонро ба доми худ кашанд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани ҳушёрии шаҳрвандон, махсусан ҷавонон ва оилаҳои осебпазир, яке аз роҳҳои муҳими пешгирии чунин ҷиноятҳо мебошад.

Ҳар як шаҳрванд бояд дарк намояд, ки озодӣ, шаъну шараф ва амнияти инсон арзишҳои бунёдии ҷомеаи ҳуқуқбунёд мебошанд. Ҳеҷ гуна манфиати шахсӣ ё иқтисодӣ наметавонад барои маҳрум кардани инсон аз озодӣ ва поймол намудани ҳуқуқҳои ӯ асос гардад.

Омӯзиши таҷрибаи давлатҳои пешрафта нишон медиҳад, ки мубориза бо коррупсия ва одамрабоӣ дар сурати мавҷуд будани низоми мукаммали ҳуқуқӣ, фаъолияти муассири мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, шаффофияти идоракунӣ ва иштироки фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ самараноктар мегардад.

  1. Таҷрибаи Сингапур дар муқовимат ба коррупсия

Сингапур яке аз кишварҳоест, ки дар самти ташаккули низоми самараноки муқовимат ба коррупсия таҷрибаи қобили омӯзиш дорад. Дар ин кишвар назорати фаъолияти хизматчиёни давлатӣ, таъмини ҷавобгарӣ барои содир намудани амалҳои коррупсионӣ, шаффофияти идоракунӣ ва баланд бардоштани масъулияти хизматӣ аҳаммияти калон доранд.

Барои Тоҷикистон низ истифодаи унсурҳои мусбати чунин таҷриба тавассути такмили низоми назорати молиявӣ, шаффоф намудани фаъолияти мансабдорон, пешгирии бархӯрди манфиатҳо ва ҷорӣ намудани хизматрасониҳои электронӣ мувофиқи мақсад мебошад.

  1. Таҷрибаи Эстония ва Кореяи Ҷанубӣ дар самти рақамикунонӣ

Дар ин давлатҳо технологияҳои рақамӣ барои коҳиш додани омилҳои коррупсионӣ дар фаъолияти мақомоти давлатӣ васеъ истифода мешаванд. Аз ҷумла, низомҳои электронии хариди давлатӣ имкон медиҳанд, ки равандҳои эълони озмунҳо, пешниҳоди нархҳо, интихоби ширкатҳо ва муайян намудани натиҷаҳо шаффофтар гарданд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ рушди ҳукумати электронӣ, истифодаи имзои электронӣ, пардохтҳои ғайринақдӣ ва назорати электронии хариди давлатӣ метавонад имкониятҳои ришваситонӣ ва дахолати ғайриқонуниро маҳдуд созад.

Ҳамчунин, истифодаи технологияҳои муосир, аз ҷумла таҳлили маълумоти рақамӣ ва зеҳни сунъӣ, метавонад барои муайян намудани хавфҳои эҳтимолии коррупсионӣ, ошкор кардани амалиётҳои шубҳанок ва баланд бардоштани самаранокии назорати давлатӣ мусоидат намояд.

  1. Таҷрибаи байналмилалӣ дар пешгирии одамрабоӣ ва хариду фурӯши одамон

Дар мубориза бо одамрабоӣ ва хариду фурӯши одамон ҳамкории байналмилалӣ нақши муҳим дорад. Созмони байналмилалии полиси ҷиноятӣ (Интерпол) тавассути мубодилаи иттилоот, истифодаи пойгоҳҳои байналмилалии маълумот, мусоидат дар ҷустуҷӯи шахсони гумшуда ва ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ба давлатҳои узв ёрӣ мерасонад.

Яке аз самтҳои муҳими пешгирии чунин ҷиноятҳо ташкили низоми фаврии қабули хабар дар бораи шахсони гумшуда, ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти полис, назорати сарҳадӣ ва мубодилаи иттилоот байни давлатҳо мебошад.

Дар баробари ин, дастгирии ҷабрдидагон, расонидани ёрии ҳуқуқию равонӣ, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои онҳо ва фароҳам овардани шароити муносиб барои бозгашт ба ҳаёти муқаррарӣ аҳаммияти махсус дорад.

Махсусан, муассисаҳои таҳсилоти олӣ бояд дар ташаккули насли ҷавони дорои ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва мавқеи оштинопазир нисбат ба коррупсия саҳми назаррас гузоранд. Зеро донишҷӯёни имрӯза мутахассисон ва роҳбарони ояндаи соҳаҳои гуногуни давлату ҷомеа мебошанд.

Дар ин раванд гузаронидани суҳбату вохӯриҳо, конференсияҳои илмӣ, мизҳои мудаввар, озмунҳои дониш ва чорабиниҳои тарбиявӣ метавонад дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии ҷавонон ва ташаккули мавқеи фаъоли шаҳрвандии онҳо нақши муҳим дошта бошад.

Хулоса

Коррупсия ва одамрабоӣ ду зуҳуроти хатарноке мебошанд, ки ба асосҳои ахлоқӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоии ҷомеа таъсири манфӣ мерасонанд. Коррупсия адолати иҷтимоиро заиф намуда, имкониятҳои рушди иқтисодиро маҳдуд месозад. Одамрабоӣ бошад, озодӣ, шаъну шараф ва амнияти инсонро поймол карда, оромии оила ва ҷомеаро халалдор менамояд.

Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки муқовимати самаранок ба ин зуҳурот бояд ба се принсипи асосӣ - пешгирии ҷиноят, ногузирии ҷавобгарӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон такя намояд.

Барои Тоҷикистон муҳим аст, ки дар баробари такмили қонунгузорӣ ва таҳкими фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, ба масъалаҳои тарбияи ахлоқӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, таъмини имкониятҳои баробари иҷтимоӣ, дастгирии оилаҳои осебпазир ва истифодаи технологияҳои муосир таваҷҷуҳи бештар зоҳир карда шавад.

Ҷомеае, ки дар он волоияти қонун таъмин гардида, ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳифз мешаванд, шаффофият ва адолати иҷтимоӣ арзиши муҳим ба ҳисоб мераванд, метавонад ба рушди устувор ва ояндаи босаодат ноил гардад.

 

Шуҳрат ҚОБИЛОВ,

омӯзгори ДДМИТ