Дар шароити муосир коррупсия яке аз омилҳои асосии халалдоркунандаи рушди устувори давлат ва ҷомеа ба ҳисоб меравад. Ин амал, ки дар истифодаи ғайриқонунии ваколатҳои мансабӣ бо мақсади ба даст овардани манфиати шахсӣ ё гурӯҳӣ ифода меёбад, ба самаранокии идоракунии давлатӣ, суботи иҷтимоӣ ва эътимоди шаҳрвандон таъсири манфии ҷиддӣ мерасонад. Коррупсия на танҳо мушкили ҳуқуқӣ, балки амали фарогири иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ мебошад.

Аз дидгоҳи илмӣ, коррупсия дар натиҷаи таъсири мутақобилаи як қатор омилҳо ташаккул меёбад. Норасоии фарҳанги ҳуқуқӣ, сатҳи пасти маърифати шаҳрвандон, заъфи назорати ҷамъиятӣ, камбуди шаффофият дар фаъолияти мақомоти давлатӣ ва мушкилоти иҷтимоию иқтисодӣ аз ҷумлаи сабабҳои асосии густариши ин кирдор ба шумор мераванд. Дар чунин шароит, таҳаммулпазирии ҷомеа нисбат ба қонуншиканӣ метавонад ба як рафтори маъмулӣ табдил ёбад.

Аз нуқтаи назари иқтисодӣ, коррупсия равандҳои бозориро таҳриф намуда, рақобати одилонаро маҳдуд месозад ва монеаи ҷиддӣ барои рушди соҳибкорӣ ва ҷалби сармоягузорӣ мегардад. Хароҷоти ғайримақсадноки давлатӣ меафзояд, захираҳои молиявӣ самаранок истифода намешаванд ва суръати рушди иқтисодӣ коҳиш меёбад. Таҳқиқотҳои иқтисодӣ нишон медиҳанд, ки робитаи мустақим миёни сатҳи баланди коррупсия ва сустшавии рушди иқтисодӣ вуҷуд дорад.

Таъсири коррупсия дар соҳаи иҷтимоӣ низ хеле назаррас аст. Он нобаробарии иҷтимоиро тақвият бахшида, имконияти баробари шаҳрвандонро барои дастрасӣ ба хизматрасониҳои давлатӣ маҳдуд менамояд. Дар чунин вазъ, гурӯҳҳои осебпазири ҷомеа бештар зарар мебинанд, зеро онҳо аз имконияти истифодаи робитаҳои ғайрирасмӣ ё пардохти ришва маҳруманд. Ин ҳолат ба паст шудани эҳсоси адолати иҷтимоӣ ва суст гардидани ҳамбастагии ҷомеа оварда мерасонад.

Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ, коррупсия таҳдиди мустақим ба принсипи волоияти қонун маҳсуб меёбад. Вақте ки қонун интихобан татбиқ мешавад ва шахсони мансабдор аз ҷавобгарӣ канор мемонанд, эътимод ба низоми ҳуқуқӣ коста мегардад. Беҷазоӣ заминаи паҳншавии қонуншиканиро фароҳам оварда, тартиботи ҳуқуқиро заиф месозад. Аз ин лиҳоз, самаранокии мубориза бо коррупсия мустақиман ба сифати қонунгузорӣ ва иҷрои қатъии он вобаста аст.

Дар назарияи муосир таъкид мегардад, ки мубориза бо коррупсия бояд дар асоси муносибати маҷмуӣ амалӣ карда шавад. Истифодаи танҳо чораҳои ҷазоӣ натиҷаи дарозмуддат дода наметавонад. Зарур аст, ки ҳамзамон, ислоҳоти институтсионалӣ, таҳкими низоми назорат, баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ амалӣ гарданд. Иштироки фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма дар ин раванд аҳаммияти хосса дорад.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки рақамисозии хизматрасониҳои давлатӣ, шаффофияти равандҳои идоракунӣ ва дастрасии озод ба иттилоот метавонанд сатҳи коррупсияро ба таври назаррас коҳиш диҳанд. Кишварҳое, ки сиёсати ошкоро ва ҳисоботдиҳандаро пеш мебаранд, дар самти пешгирии коррупсия ба дастовардҳои устувор ноил гардидаанд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ, коррупсия хусусияти фаромиллӣ касб намудааст. Шустушӯи маблағҳо, ҷиноятҳои молиявӣ ва интиқоли ғайриқонунии сармоя аз як давлат ба давлати дигар муборизаи ҳамоҳангшудаи байналмилалиро тақозо менамоянд. Аз ин рӯ, ҳамгироии сиёсати миллӣ бо стандартҳои байналмилалӣ ва иҷрои уҳдадориҳои байналмилалӣ дар соҳаи муқовимат ба коррупсия аҳаммияти махсус дорад.

Хулоса, коррупсия ҳамчун зуҳуроти мураккаби иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқӣ ба рушди устувори давлат таҳдиди ҷиддӣ эҷод менамояд. Танҳо дар шароите, ки иродаи қавии сиёсӣ, қонунгузории мукаммал, фаъолияти самараноки институтҳои давлатӣ ва иштироки фаъоли ҷомеа таъмин мегардад, метавон ба коҳиши назарраси сатҳи коррупсия ноил шуд. Ташаккули низоми идоракунии шаффоф ва эҳтироми воқеии қонун заминаи асосии таҳкими адолати иҷтимоӣ ва рушди устувори ҷомеа мебошад.

 

Раззоқӣ Шараф,

н.и.ф., дотсент, омӯзгори ДДМИТ