Ташаббусҳои Пешвои миллат дар ҳифзи об, иқлим ва криосфера

Об сарчашмаи ҳаёт аст, ин ҳақиқатро ҳар як тоҷик аз хурдсолӣ медонад. Аммо дар асри XXI, ки тағйирёбии иқлим ба яке аз бузургтарин мушкилоти инсоният табдил ёфтааст, масъалаи об аз доираи як кишвар ва як минтақа берун баромада, ба масъалаи амнияти ҷаҳонӣ мубаддал гардид. Маҳз дар чунин шароит Ҷумҳурии Тоҷикистон бо роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба яке аз пешсафони тарғиби рӯзномаи обу иқлим дар арсаи байналмилалӣ табдил ёфт. Мақолаи мазкур вокуниш ба ҳамин сиёсати пайгирона буда, кӯшиш дорад моҳият, натиҷаҳо ва аҳамияти ташаббусҳои Пешвои миллатро дар соҳаи об, иқлим ва криосфера – яъне қабати яхбастаи сайёра – мавриди баррасӣ қарор диҳад.

Барои дарк кардани он, ки чаро маҳз Тоҷикистон ташаббускори масъалаҳои обу пиряхҳо гардид, кофист ба харитаи кишвар назар афканем. Беш аз 93 фоизи қаламрави ҷумҳуриро кӯҳҳо ташкил медиҳанд. Дар баландкӯҳҳои Помиру Тиёншону Ҳисор ҳазорҳо пирях ҷойгиранд, ки бузургтарини онҳо – пиряхи Федченко – яке аз дарозтарин пиряхҳои кӯҳии берун аз минтақаҳои қутбӣ ба шумор меравад. Тибқи маълумоти расмӣ, қисми бештари захираҳои обии Осиёи Марказӣ маҳз дар қаламрави Тоҷикистон ташаккул меёбад ва дарёҳои Аму ва Сир, ки миллионҳо нафарро дар кишварҳои ҳамсоя бо об таъмин мекунанд, аз ҳамин пиряхҳо ғизо мегиранд.

Ба ибораи дигар, пиряхҳои Тоҷикистон на танҳо сарвати миллӣ, балки «манораи обии» тамоми минтақа мебошанд. Мутахассисони Бонки Осиёии Рушд қайд мекунанд, ки дар Осиёи Марказӣ пиряхҳо то 70 фоизи ҷараёни дарёҳоро таъмин менамоянд. Аз ин рӯ, ҳар як метри пиряхе, ки об мешавад, бевосита ба кишоварзӣ, энергетика, саломатӣ ва ояндаи наслҳои минтақа таъсир мерасонад. Мушоҳидаҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки дар даҳсолаҳои охир шумораи зиёди пиряхҳои хурд комилан аз байн рафта, ҳаҷми пиряхҳои калон низ ба таври назаррас кам шудааст. Ин раванд дар баробари коҳиш ёфтани захираи об хатари селҳо, тармаҳо ва рахнашавии кӯлҳои баландкӯҳро афзун мегардонад.

Сиёсати обии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ саргузашти зиёда аз бист сола дорад. Бо ташаббуси Пешвои миллат Ассамблеяи Генералии СММ соли 2003-ро «Соли байналмилалии оби тоза», давраи солҳои 2005–2015-ро Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт», соли 2013-ро «Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об» ва давраи солҳои 2018–2028-ро Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» эълон намуд. Тибқи маълумоти Агентии миллии иттилоотии «Ховар», то имрӯз бо ташаббуси Тоҷикистон 15 қатънома оид ба масъалаҳои обу иқлим дар Ассамблеяи Генералии СММ қабул шудааст. Ин рақам худ гувоҳи он аст, ки овози Тоҷикистон дар ҷомеаи ҷаҳонӣ шунида мешавад ва эътимоди байналмилалӣ ба ташаббусҳои кишвари мо устувор аст.

Яке аз дастовардҳои муҳимми ин сиёсат ташаккули «Раванди обии Душанбе» мебошад. Дар доираи он конференсияҳои байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи амал дар солҳои 2018, 2022 ва 2024 баргузор гардиданд. Дар моҳи марти соли 2023 бошад, Тоҷикистон ҳамроҳ бо Шоҳигарии Нидерландия ҳамраисии Конференсияи СММ оид ба об дар Ню-Йоркро ба уҳда дошт – нахустин чунин конференсия пас аз чил соли танаффус. Ин рӯйдод нишон дод, ки кишвари хурди кӯҳистонӣ метавонад дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ нақши ҳалкунанда бозад.

Конференсияи чоруми сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи амал, ки 25–28 майи соли 2026 дар Душанбе доир гардид, ин анъанаро идома дод. Натиҷаи асосии он Эъломияи Душанбе буд, ки иштирокчиён дар он аҳамияти обро ҳамчун авлавияти рӯзномаи байналмилалӣ бори дигар таъкид карданд. Ҳамчунин ҳуҷҷати саҳми Раванди обии Душанбе барои Конференсияи СММ оид ба об, ки дар моҳи декабри соли 2026 дар Абу-Дабӣ баргузор мегардад, омода карда шуд. Ҳамин тариқ, Душанбе ба як пули пайвандгар байни ӯҳдадориҳои қаблан қабулшуда ва амалҳои мушаххаси оянда табдил ёфт.

Агар ташаббусҳои пешина бештар ба об дар маҷмӯъ равона шуда бошанд, пас марҳилаи нав ба як ҷузъи хеле ҳассоси низоми иқлимӣ – криосфера – бахшида шудааст. Ташаббуси эълон намудани соли 2025 ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» бори аввал аз ҷониби Пешвои миллат соли 2021 дар нишасти нахустини Эътилофи обу иқлим пешниҳод гардид. Ассамблеяи Генералии СММ ин пешниҳодро дастгирӣ намуда, ҳамзамон 21 мартро «Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо» эълон кард ва таъсиси Хазинаи байналмилалии эътимоднокӣ барои ҳифзи пиряхҳоро пешбинӣ намуд.

Рамзӣ будани санаи 21 март барои мардуми тоҷик бисёр амиқ аст. Ин рӯз бо иди бостонии Наврӯз – ҷашни бедории табиат, эҳёи замин ва эҳтиром ба муҳити зист – мувофиқ меояд. Ба ин васила, фарҳанги қадимаи ниёгони мо, ки дар он табиат муқаддас дониста мешуд, бо даъвати муосири ҳифзи сайёра пайванд ёфт. Ба назари мо, ин яке аз намунаҳои беҳтарини он аст, ки чӣ гуна арзишҳои миллӣ метавонанд ба манфиати тамоми инсоният хизмат кунанд.

Нуқтаи авҷи Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо Конференсияи якуми байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо гардид, ки 29–31 майи соли 2025 дар Душанбе баргузор шуд. Дар он, тибқи маълумоти расонаҳои байналмилалӣ, зиёда аз ду ҳазор нафар намояндагони даҳҳо кишвар, роҳбарони давлатҳо, мансабдорони баландрутбаи СММ, ташкилотҳои байналмилалӣ ва муассисаҳои молиявӣ иштирок карданд. Пешвои миллат дар суханронии худ обшавии босуръати пиряхҳоро бӯҳрони глобалӣ номида, як қатор пешниҳодҳои мушаххас, аз ҷумла гузаронидани экспедитсияи илмии васеъ барои омӯзиши пиряхҳои кишвар ва таъсиси озмоишгоҳи минтақавии пиряхшиносиро ба миён гузошт.

Натиҷаи асосии конференсия қабули Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо ва Даъвати Душанбе гардид. Ташкилоти Ҷаҳонии Метеорологӣ қайд намуд, ки ин эъломия ӯҳдадориҳои амалӣ, ташаббусҳои муштарак ва тавсияҳои стратегиро дар бар гирифта, барои пешниҳод ба Конференсияи СММ оид ба тағйирёбии иқлим (COP30) омода шудааст. Ҳамин тавр, «Раванди Душанбе оид ба ҳифзи пиряхҳо» оғоз ёфт, ки онро метавон марҳилаи нави «дипломатияи пиряхҳо» номид.

Ташаббуси дигари муҳим – ташаббуси муштараки Тоҷикистон ва Фаронса оид ба эълон намудани солҳои 2025–2034 ҳамчун «Даҳсолаи амал оид ба илмҳои криосфера» мебошад. Моҳияти ин ташаббус дар он аст, ки ҳифзи пиряхҳо бе асоси мустаҳками илмӣ ғайриимкон аст. Барои қабули қарорҳои дуруст бояд донист, ки пиряхҳо бо кадом суръат об мешаванд, ин раванд ба ҷараёни дарёҳо чӣ гуна таъсир мерасонад ва кадом минтақаҳо бештар зери хатар қарор доранд.

Ҳангоми оғози расмии даҳсолаи мазкур дар Фаронса дар моҳи июни соли 2025 Пешвои миллат пешниҳод намуд, ки дар шаҳри Душанбе Маркази минтақавии ҳамоҳангсозии пиряхшиносӣ таъсис дода шавад. Чунин марказ метавонад мушоҳидаҳои пиряхҳоро дар тамоми минтақа ҳамоҳанг созад, маълумотро ҷамъоварӣ ва таҳлил намояд, мутахассисони ҷавонро тайёр кунад ва барои ҳукуматҳо асоси илмии қарорқабулкуниро фароҳам оварад. Ба андешаи мо, ин пешниҳод барои Тоҷикистон имконияти беназир аст, то на танҳо ташаббускори сиёсӣ, балки маркази илмии криосфера дар Осиёи Марказӣ гардад.

Ташаббусҳои обию иқлимии Пешвои миллат аҳамияти чандсатҳа доранд. Дар сатҳи миллӣ онҳо таваҷҷуҳи ҷомеаро ба ҳифзи табиат ҷалб намуда, барои ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаҳои об, гидроэнергетика, кишоварзӣ ва илм шароит фароҳам меоранд. Тоҷикистон, ки қариб тамоми нерӯи барқи худро аз манбаъҳои барқароршавандаи обӣ истеҳсол мекунад, намунаи кишвари дорои иқтисоди «сабз» мебошад. Ҳифзи пиряхҳо барои кишвари мо маънои ҳифзи асоси энергетикӣ ва амнияти озуқавориро дорад.

Дар сатҳи минтақавӣ ин ташаббусҳо ба мустаҳкам шудани ҳамкорӣ байни кишварҳои Осиёи Марказӣ мусоидат мекунанд. Об метавонад сабаби ихтилоф бошад, аммо ҳамчунин метавонад омили ваҳдат гардад. Сиёсати Тоҷикистон маҳз ба роҳи дуюм – роҳи муколама, эътимод ва манфиати мутақобила – асос ёфтааст. Масъалаи пиряхҳо бошад, бевосита ба ҳамаи кишварҳои поёноб дахл дорад ва ҳифзи онҳо вазифаи муштараки ҳамаи давлатҳои минтақа мебошад.

Дар сатҳи ҷаҳонӣ ташаббусҳои Тоҷикистон ба он мусоидат карданд, ки масъалаи пиряхҳо ва криосфера аз мавзӯи танҳо илмӣ ба як ҷузъи муҳимми рӯзномаи сиёсии ҷаҳонӣ табдил ёбад. Пиряхҳои Помир, Ҳимолой, Анд ва Алп як системаи ягона мебошанд ва обшавии онҳо ба баландшавии сатҳи уқёнуси ҷаҳонӣ, амнияти обии садҳо миллион нафар ва устувории экосистемаҳо таъсир мерасонад. Ҳамин тариқ, садои Душанбе ба садои ҳамаи кишварҳои кӯҳистонӣ ва ҷазиравӣ, ки аз тағйирёбии иқлим бештар зарар мебинанд, ҳамоҳанг гардид.

Ҳар як ташаббуси байналмилалӣ танҳо он вақт самаранок аст, ки дар ҳаёти воқеӣ татбиқ гардад. Аз ин рӯ, вокуниши мо ба сиёсати Пешвои миллат набояд танҳо бо дастгирии лафзӣ маҳдуд шавад. Ҳар як шаҳрванд, хусусан ҷавонон, метавонанд дар ин раванд саҳм гузоранд: истифодаи сарфакоронаи об дар хонавода, ширкат дар корҳои ободонию кабудизоркунӣ, нигоҳ доштани тозагии дарёҳову чашмаҳо ва баланд бардоштани маърифати экологӣ.

Барои муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва илмӣ вазифаҳои мушаххас пеш меоянд: тайёр кардани мутахассисони соҳаҳои пиряхшиносӣ, гидрология, метеорология ва идоракунии захираҳои об; ташкили тадқиқоти муштарак бо марказҳои илмии хориҷӣ; ворид намудани масъалаҳои криосфера ба барномаҳои таълимӣ. Расонаҳои ахбори омма низ вазифадоранд, ки мавзӯи обу иқлимро ба таври доимӣ ва фаҳмо ба аҳолӣ расонанд, на танҳо дар рӯзҳои конференсияҳо.

Ниҳоят, Даҳсолаи амал оид ба об то соли 2028 ва Даҳсолаи илмҳои криосфера то соли 2034 идома доранд. Ин маънои онро дорад, ки кори асосӣ ҳанӯз дар пеш аст. Конференсияи СММ оид ба об дар Абу-Дабӣ дар моҳи декабри соли ҷорӣ ва баррасии ниҳоии Даҳсолаи амал дар соли 2028 санҷиши муҳими он хоҳанд буд, ки ӯҳдадориҳои қабулшуда то кадом андоза иҷро гардидаанд.

Ташаббусҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар соҳаи обу иқлим ва криосфера роҳи тӯлониеро аз «Соли байналмилалии оби тоза» то «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва «Даҳсолаи амал оид ба илмҳои криосфера» тай намудаанд. Онҳо Тоҷикистонро ба як шарики боэътимод ва овози фаъол дар рӯзномаи ҷаҳонии об табдил доданд, Душанберо ба маркази муколамаи байналмилалӣ оид ба об ва пиряхҳо мубаддал гардониданд ва ба ҷомеаи ҷаҳонӣ хотиррасон карданд, ки пиряхҳо на танҳо ях, балки ҳаёт мебошанд.

Вокуниши мо ба ин ташаббусҳо – дастгирии онҳо бо кору амали мушаххас, эҳтироми бештар ба ҳар қатраи об ва масъулияти шахсӣ дар назди табиати диёр мебошад. Зеро ҳифзи пиряхҳои имрӯза ҳифзи об, нон ва нурест, ки наслҳои оянда ба он ниёз хоҳанд дошт.

 

Ҳумайнӣ САЪДИЕВ,

омўзгори ДДМИТ