Пиряхҳо яке аз унсурҳои муҳими низоми экологии замин ба ҳисоб рафта, ҳамчун захираи асосии оби ширин хизмат мекунанд. Дар солҳои охир тағйирёбии иқлим боиси обшавии босуръати пиряхҳо гардида, хатари ҷиддиро барои амнияти об, муҳити зист ва рушди иқтисодӣ ба вуҷуд овардааст. Ҳадафи мо таҳлили аҳамияти пиряхҳо, омилҳои асосии коҳишёбии онҳо ва роҳҳои ҳифзи ин захираи муҳими табиӣ мебошад. Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки барои ҳифзи пиряхҳо зарур аст сиёсати экологӣ тақвият дода шуда, ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи омӯзиши тағйирёбии иқлим густариш ёбанд.

Пиряхҳо дар натиҷаи ҷамъшавии барфи бисёрсола ва фишурда шудани он ба вуҷуд меоянд. Ҳангоми ҷамъ шудани қабатҳои зиёди барф, зичии он тадриҷан зиёд гардида, ба ях табдил меёбад. Дар натиҷа, массаи калони ях ташаккул ёфта, зери таъсири қувваи ҷозиба ҳаракат мекунад.

Аз нуқтаи назари илмӣ, пиряхҳо аз ду минтақаи асосӣ иборатанд:

Минтақаи ҷамъшавӣ - минтақае, ки дар он миқдори барф зиёд буда, массаи пирях афзоиш меёбад.

Минтақаи обшавӣ - минтақае, ки дар он равандҳои обшавӣ ва бухоршавӣ бартарӣ доранд.

Тавозуни байни ин ду раванд тавозуни массаи пирях номида мешавад. Агар ҷамъшавии барф аз обшавӣ зиёд бошад, пирях васеъ мешавад, дар ҳолати баръакс он коҳиш меёбад.

Пиряхҳо ҳамчун обанборҳои табиии дарозмуддат амал мекунанд. Дар фасли зимистон онҳо барфро ҷамъ намуда, дар фасли тобистон тадриҷан об мешаванд ва ба дарёҳо об медиҳанд.

Пиряхҳо яке аз ҷузъҳои муҳими гидросфера ва криосфераи Замин ба ҳисоб мераванд. Онҳо дар натиҷаи ҷамъшавии барфи бисёрсола ба вуҷуд омада, дар минтақаҳои баландкӯҳ ва қутбӣ паҳн шудаанд. Аз рӯи маълумоти илмӣ, тақрибан 69 фоизи захираҳои оби ширини ҷаҳон дар шакли пиряхҳо ва яхҳо маҳфуз ҳастанд.

Дар даҳсолаҳои охир тағйирёбии иқлим ва баланд шудани ҳарорати глобалӣ боиси коҳишёбии ҳаҷми пиряхҳо гардидааст. Ин раванд ба низоми гидрологии бисёр минтақаҳои ҷаҳон таъсири ҷиддӣ мерасонад. Махсусан, дар минтақаҳои кӯҳӣ, ки иқтисодиёт ва таъминоти об ба пиряхҳо вобаста аст, ин масъала аҳамияти ҳаётан муҳим дорад.

Тоҷикистон ҳамчун кишвари кӯҳӣ дорои захираҳои бузурги пиряхӣ мебошад. Дар ҳудуди кишвар зиёда аз 10 ҳазор пирях мавҷуд буда, масоҳати умумии онҳо тақрибан 8 ҳазор км²-ро ташкил медиҳад. Пиряхҳои Тоҷикистон сарчашмаи асосии оби дарёҳои Осиёи Марказӣ буда, дар таъмини зиёда аз 60 фоизи захираҳои обии минтақа саҳм доранд.

Тибқи маълумоти олимони соҳа, ҳарорати миёнаи глобалӣ дар давоми 100 соли охир зиёда аз 1,1 С баланд шудааст. Ин раванд ба обшавии босуръати пиряхҳо мусоидат мекунад.

Тадқиқотҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки дар 50 соли охир бисёре аз пиряхҳои ҷаҳон 20-30 % ҳаҷми худро аз даст дода, баъзе пиряхҳои хурд пурра нобуд шудаанд ва суръати обшавии пиряхҳо сол аз сол афзуда истодааст.

Яке аз калонтарин пиряхи дунё Пиряхи Ванҷях мебошад, ки дар кишвари мо ҷойгир аст. Ин пирях бузургтарин пирях дар сарзамини Тоҷикистон аст, ки дар нишебии шарқии қаторакӯҳи Академияи улум дар Помир (дар баландии 6974 метр) ҷой гирифтааст. Ҳавзаи обгирии пирях дар баландиҳои 6200 то 6300 м ҷой дорад, вале забонаи он дар водии дарёи Селдара (шохоби Муксу) то баландии 2909 м поин омадааст.

Айни замон пиряхи Ванҷях соле бо суръати 10-16 метр таназзул ёфта истодааст. Дар 10 соли охир ин пирях беш аз 1 км кӯтоҳ ва сатҳаш беш аз 50 м паст фаромадааст. Қариб ҳамаи шохаҳои пиряхи Ванҷях аз танаи асоси ҷудо шудаанд.

Пиряхи Ванҷях на танҳо об мешавад, ҳамзамон «коҳиш» низ меёбад. Байни солҳои 1976-1988 ин пирях қариб 1,8 км кубӣ ҳаҷми танаи асосиашро талаф дод. Муҳаққиқон дар заминаи омӯзиши таҳаввули пиряхи Ванҷях дар нимаи дуюми асри XX ба хулосае омаданд, ки то соли 2050 163,3 км квадратӣ ва ё 44,5 % коҳиш меёбад ва дар якҷоягӣ ба 381 км квадратиро ташкил медиҳад.

Нақши пиряхи мазкур дар таъмини оби тозаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва минтақа назаррас буда, он метавонад дар рушди соҳаи энергетика низ саҳмгузор бошад. Ин пирях на танҳо дорои аҳамияти бузурги географӣ ва иқлимӣ мебошад, балки дар рушди иқтисодӣ, махсусан дар соҳаи энергетика ва таъмини оби тоза барои аҳолии минтақа нақши муҳим мебозад.

Яке аз самтҳои асосии аҳамияти пиряхи Ванҷях таъмини захираҳои обӣ мебошад. Обҳои обшудаи пирях ба дарёҳои минтақа, аз ҷумла ҳавзаи дарёи Муксу ва минбаъд ба системаи дарёи Амударё ворид мешаванд. Ин дарёҳо барои обёрии заминҳои кишоварзӣ, таъмини оби нӯшокӣ ва фаъолияти иқтисодии миллионҳо нафар аҳолии Осиёи Марказӣ аҳамияти ҳаётӣ доранд. Бо назардошти афзоиши аҳолӣ ва талаботи рӯзафзун ба захираҳои обӣ, пиряхи Ванҷях ҳамчун як анбори табиии оби тоза арзёбӣ мегардад.

Самти дигари муҳими аҳамияти ин пирях рушди энергетикаи обӣ мебошад. Тоҷикистон дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ аст ва қисми зиёди ин иқтидор ба захираҳои обии аз пиряхҳо сарчашмагирифта вобаста мебошад. Обҳои аз пиряхи Ванҷях ҳосилшуда ба дарёҳое мерезанд, ки барои фаъолияти неругоҳҳои барқи обӣ истифода мешаванд. Неругоҳҳои барқи обии Тоҷикистон, ба монанди Неругоҳи барқи обии Норак ва Неругоҳи барқи обии Роғун, аз ҷиҳати таъмини оби дарёҳо ба захираҳои пиряхӣ вобастагӣ доранд. Аз ин рӯ, устувории пиряхҳои калон, аз ҷумла Ванҷях, барои таъмини истеҳсоли барқи тоза ва устувори кишвар аҳамияти стратегӣ дорад.

Ғайр аз ин, пиряхи Ванҷях дар танзими низоми гидрологӣ низ нақши муҳим мебозад. Дар фасли гарми сол, вақте ки талабот ба об ва неруи барқ зиёд мешавад, обшавии пиряхҳо афзоиш меёбад ва ин ба зиёд шудани ҳаҷми оби дарёҳо мусоидат мекунад. Ин раванд барои кори мунтазами неругоҳҳои барқи обӣ ва таъмини оби нӯшокӣ барои аҳолӣ хеле муҳим аст.

Бо вуҷуди ин, тағйирёбии иқлим ба устувории пиряхҳо таъсири ҷиддӣ мерасонад. Тадқиқотҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки дар даҳсолаҳои охир суръати обшавии бисёре аз пиряхҳои Тоҷикистон афзоиш ёфтааст. Агар ин раванд идома ёбад, дар дарозмуддат метавонад ба кам шудани захираҳои обӣ ва мушкилоти энергетикӣ оварда расонад. Аз ин рӯ, омӯзиши илмӣ, мониторинг ва ҳифзи пиряхи Ванҷях яке аз вазифаҳои муҳими илм ва сиёсати экологии кишвар ба шумор меравад.

Дар маҷмуъ, пиряхи Ванҷях барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ аҳамияти стратегии бузург дорад. Он ҳамчун манбаи асосии оби тоза, омили муҳими рушди гидроэнергетика ва танзимкунандаи режими обии дарёҳо хизмат мекунад. Аз ин рӯ, ҳифз ва омӯзиши минбаъдаи ин пирях на танҳо барои рушди устувори иқтисодии Тоҷикистон, балки барои таъмини амнияти обии тамоми минтақа аҳамияти ҳаётӣ дорад.

Дар солҳои охир иқдомҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти ҳифзи пиряхҳо аз тарафи СММ пуштибонӣ гардида истодааст. Вобаста ба ин 14 декабр Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид зимни иҷлосияи 77-уми худ қатъномаи «Соли 2025 - Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо»-ро, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбарӣ шуда буд, бо дастгирии 153 узви ин созмон якдилона қабул кард. Он яке аз қатъномаҳои нодир ба ҳисоб меравад, зеро дар он ҳам эълони Рӯзи байналмилалӣ ва ҳам Соли байналмилалӣ дарҷ гардидааст.

Дар хулоса қайд намудан зарур аст, ки пиряхҳо яке аз сарватҳои муҳими табиӣ мебошанд, ки дар таъмини захираҳои об, нигоҳдории тавозуни экологӣ ва рушди устувори иқтисодӣ нақши муҳим мебозанд. Тағйирёбии иқлим ва гармшавии глобалӣ боиси коҳишёбии босуръати онҳо гардида, хатари ҷиддиро барои амнияти об ва муҳити зист ба вуҷуд овардааст.

Барои ҳифзи пиряхҳо зарур аст, ки тадқиқоти илмӣ тақвият дода шуда, мониторинги мунтазам амалӣ гардад ва ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи иқлим густариш ёбад. Танҳо дар чунин ҳолат метавон ин захираи бебаҳои табиатро барои наслҳои оянда нигоҳ дошт.

Рӯйхати адабиёт

Glacier Monitoring Service (WGMS). Global Glacier Change Bulletin. Zurich, 2022.

https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D2%B7%D1%8F%D1%85

https://www.imoge.tj/intishorot/maqolaho/tashabussho.

IPCC. Climate Change and Cryosphere Report. Geneva, 2022.

Shrestha A., Eriksson M. Climate Change in the Himalayas. ICIMOD, 2018.

UNEP. Global Glacier Monitoring Report. Nairobi, 2021.

World Meteorological Organization. State of Global Climate. 2023.

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон. Пиряхҳои Тоҷикистон. Душанбе, 2021.

Аҳмадов А. Экологияи кӯҳистон. Душанбе, 2019.

Назаров Қ. Захираҳои обии Тоҷикистон. Душанбе, 2020.

Бобоҷон ОРТУҚОВ,

донишҷӯи курси якуми ихтисоси кори бонкии факултети молия ва қарзи ДДМИТ