Терроризм ва экстремизм имрўз дар замони муосир ба яке аз таҳдидҳои ҷиддитарин барои амнияти ҷаҳонӣ, субот ва ҳаёти осоиштаи мардум табдил ёфтаанд. Ин падидаҳо хатарнок сарҳад намешиносанд, аз технологияҳои нав фаъолона истифода мебаранд ва ба ҷавонон тавассути фазои маҷозӣ таъсир мерасонанд. Бинобар ин, мубориза бо онҳоалбатта  танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Ин мубориза муштарак ҷалби илм, маориф ва ҷомеаи мадании кишварро њатман талаб мекунад.

Дар ин замина фанҳои табиатшиносӣ (химия, физика, биология, математика, информатика ва ҷуғрофия) воќеан ду нақши муҳим мебозанд. Аз як тараф, онҳо воситаҳои техникии муосири ошкор кардан, пешгирӣ ва таҳқиқи ҷиноятҳои террористиро фаъолона фароҳам меоранд. Аз тарафи дигар, тафаккури илмӣ, мантиқӣ ва интиқодиро ба таври самаранок ташаккул медиҳанд, ки ҷавононро аз таъсири ақидаҳои ифротӣ боэтимод ҳимоя мекунад.

Химия яке аз фанҳои асосии амнияти муосир аст. Маҳз ин илм имрўз имкон медиҳад, ки моддаҳои тарканда, заҳрнок ва заҳролудкунанда ба таври даќиќ ошкор карда шаванд. Усулҳои таҳлилии химиявӣ, аз ҷумла хроматография, спектрометрияи массавӣ ва спектроскопия, ба мутахассисон имкон медиҳанд, ки ҳатто миқдори хеле ночизи модда дар намуна ё болои ашё зуд ва муайян карда шавад. Дар фурудгоҳҳо, истгоҳҳо ва ҷойҳои серодам дастгоҳҳои махсус ба зудӣ осори моддаҳои хатарнокро ошкор мекунанд ва ин ба пешгирии ҳодисаҳои фоҷиавӣ самаранок мусоидат менамояд.

Физика асоси аксари технологияҳои амниятӣ мебошад. Рентгенҳо, сканерҳои бозрасӣ, детекторҳои металл ва системаҳои нигоҳубини тасвирӣ, ки дар фурудгоҳҳо, марзҳо ва биноҳои давлатӣ васеъ истифода мешаванд, дар асоси қонунҳои физикӣ ба таври самаранок кор мекунанд. Дастгоҳҳои термовизорӣ ва радарӣ назорати ҳудудро ҳатто дар шароити душвори обуҳавоӣ имрўз имкон медиҳанд.

Соҳаи махсуси физика амнияти ядроӣ ва радиатсионӣ мебошад. Физикҳои ядроӣ системаҳои ошкор кардани маводи радиоактивиро фаъолона таҳия мекунанд, ки дар гузаргоҳҳои марзӣ ҷойгир карда мешаванд ва аз қочоқи моддаҳои хатарнок боэътимод пешгирӣ менамоянд. Таҳлили изотопии маводи ядроӣ имкон медиҳад, ки пайдоиши он ба таври даќиќ муайян карда шавад. Кори ҳамкорӣ дар доираи Агентии байналмилалии энергияи атомӣ ба таҳкими ин низом самаранок мусоидат мекунад. Бисёр давлатҳо, аз ҷумла Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар ин соҳа ҳамкории байналмилалӣ васеъ доранд.

Биология ва тибби муосир дар муқовимат бо таҳдидҳои биологӣ нақши калидӣ доранд. Хатари биотерроризм, яъне истифодаи микроорганизмҳои патогенӣ ё токсинҳо бо мақсадҳои ҷиноӣ, олимонро имрўз водор мекунад, ки низомҳои пуриқтидори назорати эпидемиологӣ, ташхиси зуд ва ваксинасия фаъолона бунёд кунанд. Лабораторияҳои муосири микробиологӣ дар муддати кӯтоҳ омили бемориро ба таври даќиќ муайян карда, барои муқобилият чораҳои самаранок меандешанд.

Генетикаи судӣ низ аҳамияти бузург дорад. Таҳлили ДНК (дезоксирибонуклеинкислота) ба муайян кардани шахсияти ҷабрдидагон ва ҷинояткорон, ҳатто пас аз ҳодисаҳои дорои вайроншавии шадид, ба таври даќиќ кӯмак мерасонад. Дар ин ҷода пешрафти олимони биолог ба адолат ва ҷазои ногузир самаранок мусоидат мекунад.

Ҷуғрофия бо усулҳои СИЉ (системаҳои иттилоотии ҷуғрофӣ) ва тасвирҳои моҳвораӣ ба назорати марзҳо ва минтақаҳои душворгузар фаъолона кӯмак мерасонад. Ин барои кишварҳое, ки сарҳадҳои кӯҳӣ доранд, махсусан муҳим аст. Таҳлили омилҳои ҷуғрофӣ ва иқтисодӣ ба муайян кардани минтақаҳое, ки хатари паҳншавии ақидаҳои ифротӣ дар онҳо баландтар аст, имрўз мусоидат мекунад. Масъалаҳои камбизоатӣ, бекорӣ ва норасоии захираҳои табиӣ аксар вақт заминаи ҷалби ҷавонон ба сафи гурӯҳҳои ифротӣ мегарданд. Илми экология ва идоракунии оқилонаи захираҳо ба рафъи ин сабабҳобоэътимод мусоидат менамояд.

Яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои масъала нақши тарбиявии фанҳои табиатшиносӣ мебошад. Аз рӯи таҷриба, идеологияи ифротӣ дар муҳити ҷаҳлу бехабарӣ, тафаккури якҷониба ва нотавонӣ дар таҳлили интиқодӣ бештар реша мегирад. Омӯзиши фанҳои табиатшиносӣ ба хонандагон ва донишҷӯён усули илмиро, яъне мушоҳида, санҷиш, далеловарӣ ва пурсиш кардани иттилоотро, омӯзонида, қобилияти ҷудо кардани ҳақиқатро аз дурӯғба таври самаранот ташаккул медиҳад. Чунин шахс душвортар ба тарғиботи бофтаю бепоя имрўз бовар мекунад.

Инчунин, ҳар як олим масъулияти ахлоқӣ дорад. Кашфиётҳои илмӣ бояд танҳо ба манфиати башарият истифода шаванд ва ҷомеаи илмӣ бояд ҳушёр бошад, ки дониш ба дасти гурӯҳҳои ҷиноӣ наафтад. Фарҳанги масъулияти илмӣ ва риояи принсипҳои ахлоқӣ дар ин самт нақши муҳим дорад.

Фанҳои табиатшиносӣ дар мубориза бо терроризм ва экстремизм нақши бисёрҷанба мебозанд. Химия ва физика воситаҳои ошкор кардани таҳдидҳоро фаъолона медиҳанд, биология ва тиб аз хатарҳои биологӣ ҳимоя мекунанд ва ҷабрдидагонро ёрӣ мерасонанд, математика ва информатика таҳлили иттилоотро ба роҳ мемонанд ва ҷуғрофия назорати ҳудудро ба таври самаранок таъмин менамояд. Муҳимтар аз ҳама, ин фанҳо тафаккури интиқодиро имрўз тарбия мекунанд, ки он ҳамчун масунияти ақлӣ дар баробари ақидаҳои ифротӣ хизмат мекунад.

Барои самаранок будани ин мубориза ҳамкории зичи олимон, мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеаи байналмилалӣ њатман зарур аст. Танҳо дар сурати рушди илм, таълими босифат ва арзишҳои башардӯстона мо метавонем ҷомеаи устувор, бехатар ва пурсамар боэътимод бунёд намоем.

 

Рустам ЯКУБОВ,

муаллими калони кафедраи фанҳои табиатшиносӣ