Суҳбати ихтисосии сардори шуъбаи иттилоот ва нашрияи Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон Муҳаммадалӣ Очилдиев бо муовини аввал, муовини ректор оид ба таълим Мирсаидзода Саидакмал Аврор дар ҳошияи таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва 30-солагии таъсисёбии донишгоҳ

Истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон заминаи ташаккули низоми маорифи миллӣ, омода кардани мутахассисони соҳибкасб ва рушди неруи зеҳнии ҷомеаро фароҳам овард. Дар шароити муосир, ки рақобати иқтисодӣ, пешрафти технология ва талаботи бозори меҳнат босуръат тағйир меёбанд, сифати таълим ба яке аз омилҳои калидии рушди устувори давлат табдил ёфтааст.

Тибқи маълумоти оморӣ, соли 2025 ҳаҷми маблағгузории соҳаи маориф аз 10,9 миллиард сомонӣ гузашта, нисбат ба соли қаблӣ 32,5 дарсад афзоиш ёфтааст. Ин нишондиҳанда аз таваҷҷуҳи давлат ба рушди соҳа шаҳодат медиҳад. Аммо муҳим он аст, ки захираҳои ҷудошуда то чӣ андоза ба беҳтар гардидани муҳити таълим, баланд шудани сатҳи дониши донишҷӯён ва омода намудани мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи замон мусоидат мекунанд.

Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон, ки соли 1996 ҳамчун Донишкадаи андоз ва ҳуқуқ таъсис ёфта, соли 2018 мақоми донишгоҳро соҳиб гардид, дар омода кардани кадрҳои соҳаи молия, иқтисод, бонкдорӣ, андоз ва идоракунӣ саҳми муайян дорад. Имсол аз таъсиси муассиса 30 сол пур мешавад. Ин сана на танҳо фурсатест барои арзёбии роҳи тайшуда, балки имкони бознигарии вазифаҳо ва ҳадафҳои оянда низ ҳаст.

Дар мусоҳиба бо муовини якуми ректор оид ба таълим, Мирсаидзода Саидакмал Аврор, масъалаҳои сифати таҳсилот, омодасозии кадрҳои рақобатпазир, рақамикунонии раванди таълим, робитаи донишгоҳ бо бозори меҳнат ва дурнамои рушди соҳибкории истеҳсолӣ баррасӣ мешаванд.

- Муҳтарам Мирсаидзода Саидакмал, 35 соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва 30-солагии таъсисёбии донишгоҳ аз рӯйдодҳои муҳими таърихи муосири кишвар ва муассиса мебошанд. Ба назари Шумо, истиқлолият барои рушди илму маориф ва махсусан таҳсилоти иқтисодӣ чӣ имкониятҳо фароҳам овард?

- Истиқлоли давлатӣ барои мардуми Тоҷикистон имкони мустақилона муайян кардани самтҳои рушди кишвар, аз ҷумла сиёсати маориф ва омодасозии кадрҳои миллӣ, фароҳам овард. Давлати соҳибистиқлол ба мутахассисоне ниёз дошт, ки на танҳо донишҳои назариявӣ дошта бошанд, балки тавонанд низоми иқтисодӣ, молиявӣ ва идоракунии давлатро дар шароити нав пеш баранд. Маҳз чунин талабот зарурати таъсиси муассисаҳои махсусгардонидашудаи таҳсилоти олиро ба миён овард. Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон низ дар ҳамин замина ташаккул ёфт. Дар тӯли фаъолияти худ муассиса барои омода намудани кадрҳои соҳаҳои молия, андоз, бонкдорӣ, баҳисобгирӣ, иқтисод ва идоракунӣ замина фароҳам овардааст.

Ба назари ман, истиқлол танҳо имкони интихоби роҳи мустақили рушд нест. Он ҳамзамон масъулияти баландро барои ташаккули ҷомеаи босавод, иқтисоди рақобатпазир ва низоми идоракунии самаранок тақозо мекунад. Аз ин рӯ, вазифаи донишгоҳ танҳо додани диплом нест. Мо бояд мутахассисоне омода намоем, ки донишро ба амал татбиқ карда, дар ҳалли масъалаҳои воқеии ҷомеа саҳм гузоранд.

- Таври аён, ҳамасола ҳукумати мамлакат маблағгузорӣ ба маорифро ҳамчун соҳаи афзалиятнок ба сифати яке аз соҳаҳои муҳим афзоиш медиҳад. Аммо чӣ бояд кард, то ин маблағгузорӣ ба беҳтар шудани сифати таълим, рушди сармояи инсонӣ ва омодагии воқеии хатмкунандагон ба фаъолияти касбӣ табдил ёбад?

- Маблағгузорӣ яке аз шартҳои муҳими рушди маориф аст, аммо натиҷаи он пеш аз ҳама аз самаранок истифода шудани захираҳо вобаста мебошад. Агар маблағҳо ба таҳкими заминаи моддию техникӣ, муҷаҳҳаз гардондани синфхонаҳо, дастрасӣ ба адабиёти муосири таълимиву илмӣ, рушди захираҳои рақамӣ ва баланд бардоштани маҳорати касбии омӯзгорон равона шаванд, таъсири онҳо ба сифати таълим бештар мегардад. Дар баробари ин, таҷдиди барномаҳои таълимӣ, густариши таҷрибаомӯзӣ ва тақвияти робита бо корфармоён низ аҳаммияти калон доранд. Донишҷӯ бояд на танҳо маълумотро аз худ кунад, балки истифодаи онро дар вазъияти воқеии касбӣ омӯзад.

Ман чунин мепиндорам, ки натиҷаи маблағгузорӣ бояд бо нишондиҳандаҳои мушаххас арзёбӣ гардида, сатҳи дониш ва малакаи хатмкунандагон, мутобиқати онҳо ба талаботи бозори меҳнат, қобилияти ҳалли масъалаҳои касбӣ ва имконияти идомаи рушди мустақилонаи онҳо ба назар гирифта шаванд. Маҳз чунин муносибат имкон медиҳад, ки сармоягузорӣ ба соҳаи маориф ба сармоягузорӣ ба рушди ояндаи кишвар табдил ёбад.

- Ба андешаи Шумо, кадом омилҳо сифати таълимро муайян мекунанд ва донишгоҳ барои баланд бардоштани дониш, малака ва салоҳияти донишҷӯён чӣ гуна корҳоро ба роҳ мондааст?

- Сифати таҳсилот натиҷаи таъсири якчанд омил аст. Пеш аз ҳама, сатҳи дониш, таҷриба ва маҳорати омӯзгор аҳаммияти ҳалкунанда дорад. Омӯзгор бояд на танҳо донандаи хуби фанни таълимӣ, балки роҳнамои донишҷӯ дар роҳи ҷустуҷӯ, таҳлил ва мустақилона андешидан бошад.

Омили дигар мазмун ва усулҳои таълим аст. Барномаҳои таълимӣ бояд ба дастовардҳои нави илм, тағйироти иқтисодӣ ва талаботи бозори меҳнат мутобиқ бошанд. Истифодаи усулҳои фаъол, таҳлили ҳолатҳои воқеӣ, иҷрои корҳои мустақилона ва лоиҳаҳои гурӯҳӣ донишҷӯро аз шунавандаи ғайрифаъол ба иштирокчии фаъоли раванди таълим табдил медиҳад. Ҳамзамон, низоми баҳогузорӣ бояд дониш ва қобилияти амалии донишҷӯро воқеъбинона инъикос намояд. Баҳои баланд худ аз худ кафолати соҳибкасбӣ нест. Муҳим он аст, ки донишҷӯ масъалаи гузошташударо дарк кунад, далелҳоро муқоиса намояд, роҳи ҳалли муносибро интихоб кунад ва қарори худро асоснок созад. Аз ин рӯ, сифати таҳсилотро танҳо бо натиҷаи имтиҳонҳо муайян кардан дуруст нест. Онро бояд аз рӯйи дониш, малака, тафаккури таҳлилӣ, фарҳанги касбӣ ва омодагии хатмкунанда ба фаъолияти воқеӣ арзёбӣ кард.

- Барномаҳои таълимӣ бояд ба талаботи бозори меҳнат ва иқтисоди воқеӣ ҷавобгӯ бошанд. Донишгоҳ ин робитаро чӣ гуна тақвият медиҳад ва чӣ бояд кард, то барномаҳои таълимии донишгоҳ ба талаботи воқеии бозори меҳнат бештар мутобиқ гарданд?

- Барои ин ҳамкории мунтазами донишгоҳ бо муассисаҳои молиявию қарзӣ, бонкҳо, мақомоти давлатӣ, корхонаҳо ва ширкатҳо зарур аст. Бозори меҳнат доимо тағйир меёбад ва донишгоҳ наметавонад танҳо бо такя ба барномаҳои солҳои пешин мутахассис омода кунад. Масалан, донишҷӯи соҳаи молия бояд бо таҳлили ҳисоботи молиявӣ, банақшагирии буҷет ва арзёбии хавфҳои молиявӣ шинос бошад. Донишҷӯи ихтисоси баҳисобгирӣ бояд тартиб додани ҳуҷҷатҳои муҳосибӣ ва кор бо барномаҳои соҳавиро аз худ кунад. Барои донишҷӯёни самти бонкдорӣ низ фаҳмидани равандҳои муосири хизматрасонии молиявӣ, идоракунии маълумот ва муносибат бо мизоҷон муҳим аст. Ҳамкорӣ бо корфармоён метавонад дар таҳияи барномаҳо, баргузории дарсҳои амалӣ, пешниҳоди масъалаҳои воқеии истеҳсолӣ ва арзёбии натиҷаи таҷрибаомӯзӣ зоҳир гардад. Чунин робита ба донишгоҳ имкон медиҳад, ки тағйироти бозори меҳнатро сари вақт пайгирӣ кунад. Дар баробари ин, мо бояд донишҷӯёнро ба омӯзиши пайваста омода созем. Дар ҷаҳони имрӯз донишҳое, ки инсон дар донишгоҳ мегирад, барои тамоми умр басанда нестанд. Мутахассиси муваффақ касест, ки қобилияти аз худ кардани донишҳои нав ва мутобиқ шудан ба шароити тағйирёбандаро дорад.

- Рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ бисёр соҳаҳои иқтисодро тағйир медиҳанд. Донишгоҳ чӣ гуна бояд мутахассисонро ба ин воқеияти нав омода созад?

- Технологияҳои рақамӣ имкониятҳои нави омӯзиш, таҳқиқ ва дастрасӣ ба иттилоотро фароҳам меоранд. Имрӯз донишҷӯ метавонад аз китобхонаҳои электронӣ, пойгоҳҳои илмӣ, платформаҳои таълимӣ ва воситаҳои таҳлилӣ маълумот истифода барад. Ин имкониятҳо раванди азхудкунии донишро чандиртар ва самараноктар мегардонанд. Аммо истифодаи технология худ аз худ сифати таълимро баланд намекунад. Муҳим он аст, ки донишҷӯ ва омӯзгор тавонанд аз ин воситаҳо мақсаднок истифода баранд. Саводнокии рақамӣ танҳо донистани тарзи кор бо компютер нест; он ҳамчунин ҷустуҷӯ ва санҷиши маълумот, таҳлили додаҳо, риояи амнияти иттилоотӣ ва ҳифзи маълумоти шахсиро дар бар мегирад.

Зеҳни сунъӣ низ имкониятҳои зиёд дорад. Он метавонад барои ҷамъбасти маълумот, муқоисаи дидгоҳҳо, омодасозии маводи ёрирасон ва таҳлили ибтидоӣ истифода шавад. Вале натиҷаи пешниҳодкардаи он на ҳамеша дақиқ аст. Аз ин рӯ, донишҷӯ бояд маълумоти гирифтаашро санҷад, ба манбаъҳои боэътимод такя кунад ва хулосаи мустақил барорад.

Мо бояд аз он канора гирем, ки технология ҷойгузини тафаккури инсон гардад. Баръакс, он бояд имконияти андешидан, эҷод кардан ва ҳалли масъалаҳои мураккабро васеъ намояд. Дар баробари малакаҳои техникӣ, тафаккури интиқодӣ, масъулияти касбӣ ва риояи меъёрҳои ахлоқӣ низ аҳаммияти бештар пайдо мекунанд.

- Дар раванди ташаккули донишгоҳи рақамӣ кадом масъалаҳо бояд дар мадди аввал бошанд?

- Донишгоҳи рақамӣ танҳо муассисае нест, ки дар он компютер ва интернет истифода мешаванд. Ин модели ташкили таълими рақамӣ, идоракунӣ ва хизматрасониҳоест, ки технология дар он ба беҳтар шудани дастрасӣ, суръати кор ва сифати қабули қарорҳо мусоидат мекунад.

Барои расидан ба чунин ҳадаф чанд самт муҳим аст: рушди инфрасохтори рақамӣ, дастрасии устувор ба захираҳои электронӣ, такмили низоми идоракунии раванди таълим, баланд бардоштани саводнокии рақамии омӯзгорону донишҷӯён ва таъмини амнияти иттилоотӣ. Ҳамзамон, бояд дар назар дошт, ки рақамикунонӣ восита аст, на ҳадафи ниҳоӣ. Агар истифодаи платформаи электронӣ ба беҳтар шудани фаҳмиши маводи таълимӣ, дастрасии донишҷӯ ба омӯзгор ва рушди малакаҳои мустақилона мусоидат накунад, пас натиҷаи он маҳдуд мемонад.

Дар масъалаи истифодаи зеҳни сунъӣ низ мавқеи мо бояд равшан бошад: он метавонад ёрдамчии донишҷӯ ва омӯзгор бошад, аммо набояд ҷойи меҳнати зеҳнӣ, таҳқиқоти мустақил ва муаллифии шахсро гирад. Донишҷӯ на танҳо қобилияти истифодаи воситаи технологиро, инчунин, дониши худро низ бояд нишон диҳад.

- Дар шароити рушди технологияҳо чӣ гуна метавон дар донишҷӯён тафаккури таҳлилӣ, мустақилият, қобилияти ҳалли масъала ва ҳисси масъулияти касбиро ташаккул дод?

- Тафаккури таҳлилӣ ба инсон имкон медиҳад, ки иттилоотро танҳо қабул накунад, балки онро муқоиса, санҷиш ва арзёбӣ намояд. Барои мутахассиси соҳаи молия ва иқтисод ин қобилият аҳаммияти махсус дорад, зеро қарорҳои ӯ метавонанд ба фаъолияти корхона, истифодаи маблағҳо ва манфиатҳои дигарон таъсир расонанд.

Донишҷӯ бояд аз пурсидани савол, баёни андеша ва ҳимояи хулосаи худ бо далел натарсад. Дар баробари ин, ӯ бояд омода бошад, ки ҳангоми пайдо шудани далели нав назари худро бознигарӣ кунад. Ин нишонаи заъф нест, балки далели муносибати илмӣ ва касбӣ мебошад.

Мо дар раванди таълим бояд муҳите фароҳам оварем, ки донишҷӯ имкони андешидан, баҳс кардан ва ҳатто аз хатогиҳои худ омӯхтанро дошта бошад. Агар ӯ танҳо ҷавоби тайёрро аз худ кунад, дар шароити воқеӣ метавонад душворӣ кашад. Аммо агар сабабу натиҷаро фаҳмад, роҳи ҳалли масъалаҳои навро низ меҷӯяд.

Масъулият низ аз ҳамин ҷо оғоз мешавад: донишҷӯ бояд дарк кунад, ки сифати дониши имрӯзаш ба имкониятҳои касбии фардояш таъсир мерасонад. Донишро касе ба инсон маҷбуран дода наметавонад; омӯзгор роҳнамоӣ мекунад, аммо аз худ кардани он меҳнат, ирода ва муносибати ҷиддиро талаб менамояд.

- Илми донишгоҳӣ дар ҳалли масъалаҳои амалии иқтисоди миллӣ чӣ нақш дошта метавонад? Чӣ бояд кард, то натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар таълим ва фаъолияти иқтисодӣ бештар истифода шаванд?

- Вазифаи муассисаи таҳсилоти олӣ танҳо омода кардани кадрҳо нест. Донишгоҳ бояд маркази тавлиди дониш, таҳлили равандҳои иқтисодӣ ва пешниҳоди роҳҳои ҳалли мушкилоти воқеӣ низ бошад.

Барои муассисаи дорои самти молиявию иқтисодӣ чунин масъалаҳо, аз ҷумла самаранокии истифодаи захираҳо, идоракунии маблағҳои давлатӣ, рушди соҳибкорӣ, хизматрасониҳои рақамии молиявӣ, ҷалби сармоя ва баланд бардоштани саводнокии молиявии аҳолӣ, аҳаммияти хос доранд.

Таҳқиқот дар ин самтҳо бояд на танҳо ба баррасии назария маҳдуд шавад. Ҷамъоварӣ ва таҳлили маълумоти воқеӣ, омӯзиши таҷрибаи корхонаҳо, арзёбии мушкилоти соҳавӣ ва пешниҳоди тавсияҳои асоснок заруранд. Ҳамкорӣ бо мақомоти давлатӣ, бонкҳо, ширкатҳо ва дигар сохторҳои иқтисодӣ метавонад ба татбиқи натиҷаҳои илмӣ мусоидат намояд.

Ҷалби донишҷӯён ба корҳои таҳқиқотӣ низ муҳим аст. Вақте донишҷӯ дар таҳияи таҳлил, ҷамъоварии маълумот ё омодасозии пешниҳод иштирок мекунад, ӯ на танҳо дониш меомӯзад, балки усули илмӣ андешиданро низ аз худ менамояд.

Мо бояд робитаи таълим ва илмро тақвият диҳем, то донишгоҳ ҳам мутахассиси соҳибкасб омода кунад ва ҳам дар ҳалли масъалаҳои иқтисодиву иҷтимоии кишвар саҳми амалӣ гузорад.

- Бо дарназардошти ҳадафҳои стратегии давлат, аз ҷумла саноатикунонии босуръат, рушди иқтисоди рақамӣ ва такмили идоракунии давлатӣ, донишгоҳ дар омода кардани кадрҳои зарурӣ чӣ нақш дорад?

- Ҳадафҳои стратегии кишвар ба кадрҳое ниёз доранд, ки донишҳои муосир, малакаҳои амалӣ ва қобилияти таҳлил дошта бошанд. Саноатикунонӣ бе мутахассисони соҳибтаҷриба, идоракунии самараноки захираҳо ва истифодаи технологияҳои нав ба натиҷаи дилхоҳ намерасад. Рушди иқтисоди рақамӣ низ на танҳо инфрасохтор, балки кадрҳои дорои саводнокии рақамӣ, фаҳмиши иқтисодӣ ва қобилияти кор бо маълумотро талаб мекунад.

Барои муассисаи мо омода кардани мутахассисони соҳаи молия, баҳисобгирӣ, андоз, бонкдорӣ, идоракунӣ ва технологияҳои иттилоотӣ аҳаммияти махсус дорад. Ин кадрҳо бояд тавонанд равандҳои иқтисодиро таҳлил кунанд, қарорҳои асоснок қабул намоянд, маблағҳоро самаранок истифода баранд ва бо технологияҳои муосир кор кунанд.

Дар баробари донишу малакаҳои касбӣ, ҳисси ватандӯстӣ ва дарки манфиатҳои миллӣ низ муҳиманд. Мутахассиси соҳибкасб бояд на танҳо барои пешрафти шахсӣ, балки барои рушди иқтисод ва ободии Ватан низ талош намояд. Донишу таҷрибаи ӯ вақте арзиши бештар пайдо мекунад, ки ба манфиати ҷомеа хизмат кунад.

- Стратегияи рушди донишгоҳ барои солҳои 2025–2030 самтҳои муҳимро муайян мекунад. Дар марҳилаи кунунӣ барои татбиқи он, бахусус дар самти баланд бардоштани сифати таълим, навсозии барномаҳо, рушди кадрҳо ва рақамикунонӣ, кадом вазифаҳо афзалият доранд?

- Стратегияи рушди донишгоҳ барои солҳои 2025–2030 ба муайян кардани самтҳои асосии пешрафти муассиса ва ҳамоҳанг сохтани фаъолияти сохторҳои он равона шудааст. Дар меҳвари он баланд бардоштани сифати таълим, такмили барномаҳои таълимӣ, рушди иқтидори касбии омӯзгорон, густариши муҳити рақамӣ, таҳкими ҳамкорӣ бо корфармоён ва тақвияти корҳои илмӣ қарор доранд.

Муҳим он аст, ки стратегия танҳо маҷмӯи ҳадафҳои умумӣ набошад. Ҳар як самт бояд вазифаҳои мушаххас, муҳлати иҷро ва нишондиҳандаҳои арзёбӣ дошта бошад. Танҳо дар ин сурат метавон муайян кард, ки чораҳои андешидашуда то кадом андоза натиҷа медиҳанд.

Масалан, дар самти сифати таълим бояд тағйироти барномаҳо, истифодаи усулҳои муосири омӯзиш ва сатҳи азхудкунии дониш аз ҷониби донишҷӯён пайгирӣ шаванд. Дар самти ҳамкорӣ бо бозори меҳнат бошад, мазмун ва натиҷаи таҷрибаомӯзӣ, иштироки корфармоён дар раванди таълим ва омодагии хатмкунандагон ба фаъолияти касбӣ аҳаммият доранд.

Ҳамзамон, стратегия бояд ҳуҷҷати зинда ва роҳнамои фаъолияти ҳамарӯза бошад. Агар чорабиниҳо танҳо барои иҷрои талаботи расмӣ гузаронида шаванд, натиҷаи устувор ба даст намеояд. Аз ин рӯ, арзёбии мунтазам, баррасии мушкилот ва ислоҳи саривақтии камбудиҳо муҳиманд.

- Соли 2025 барои як қатор ихтисосҳои бакалаврӣ, таҳсили фосилавӣ, магистратура ва докторантура нақшаҳои таълимии нав таҳия шудаанд. Ин тағйирот аз соли таҳсили 2026–2027 чӣ имкониятҳо фароҳам меорад?

- Аз оғози соли таҳсили 2026-2027 дар донишгоҳ мутобиќ ба талаботи замони муосир нақшаҳои таълимии равияњои нав, аз он љумла, “Њуќуќи андозу бонкї”, “Идораи давлатї ва њуќуќ”, “Танзими њуќуќии муќовимат бо коррупсия”, “Зењни сунъї”, “Молшиносї ва муоинаи мол”, “Баҳисобгирии бухгалтерӣ, таҳлил ва аудит дар саноат” роҳандозӣ гардиданд.

- Таҷдиди нақша ва барномаҳои таълимӣ бояд ба талаботи тағйирёбандаи илм, технология ва бозори меҳнат ҷавобгӯ бошад. Таҳияи нақшаҳои нав барои як қатор ихтисосҳои бакалаврӣ, таҳсили фосилавӣ, магистратура ва докторантура, ки татбиқи онҳо аз соли таҳсили 2026–2027 пешбинӣ шудааст, дар ҳамин замина аҳаммият дорад. Аммо нав кардани нақшаи таълимӣ худ аз худ натиҷаи мусбатро кафолат намедиҳад. Муҳим он аст, ки мазмуни фанҳо то чӣ андоза муосир аст, робитаи назария бо амалия чӣ гуна таъмин мешавад, усулҳои таълим ба кадом сатҳ расидаанд ва донишҷӯ дар анҷоми таҳсил чӣ салоҳиятҳоро соҳиб мегардад.

Дар таҳсили фосилавӣ масъалаи дастрасии донишҷӯ ба маводи таълимӣ, машварати омӯзгор, супоришҳои амалӣ ва арзёбии воқеии дониш аҳаммияти махсус дорад. Дар зинаҳои магистратура ва докторантура бошад, рушди қобилияти таҳқиқотӣ, тафаккури мустақил ва омодасозии корҳои илмии дорои арзиши амалӣ муҳим аст.

Мо бояд ҳар як навовариро аз рӯйи натиҷа арзёбӣ кунем. Меъёри асосӣ на шумораи барномаҳои таҷдидшуда, балки беҳтар гардидани сифати омодасозии мутахассисон ва мувофиқати донишҳои онҳо ба талаботи ҷомеа мебошад.

- Дар роҳи баланд бардоштани сифати таълим ва омода кардани мутахассисони рақобатпазир кадом мушкилот ҳанӯз боқӣ мондаанд ва роҳҳои ҳалли онҳоро дар чӣ мебинед?

- Ҳар як низоми таълимӣ бо масъалаҳое рӯ ба рӯ мешавад, ки ҳалли онҳо вақт, захира ва ҳамкории пайвастаро талаб мекунад. Муҳим он аст, ки мушкилот воқеъбинона муайян карда шуда, барои бартараф намудани онҳо чораҳои мушаххас андешида шаванд. Аз ҷумла, мутобиқ намудани мазмуни баъзе барномаҳо ба тағйироти босуръати иқтисодиёт, тақвияти ҷанбаи амалии таълим, рушди малакаҳои рақамӣ, густариши имкониятҳои таҷрибаомӯзӣ ва таъмини дастрасии донишҷӯён ба захираҳои муосири таълимӣ ҳамеша дар маркази таваҷҷуҳ қарор доранд.

Ҳалли ин масъалаҳо танҳо вазифаи як сохтор нест. Он ҳамкории маъмурияти донишгоҳ, омӯзгорон, донишҷӯён, корфармоён ва дигар шарикони соҳавиро тақозо мекунад. Зарур аст, ки натиҷаҳои таълим пайваста таҳлил шуда, фикру пешниҳоди иштирокдорони раванди таълим ба назар гирифта шаванд. Ҳар як навоварӣ танҳо дар сурати беҳтар кардани натиҷаи таълим арзиш пайдо мекунад. Агар тағйирот ба баланд шудани дониш, рушди малакаҳои касбӣ ва беҳтар гардидани имконияти шуғли хатмкунанда мусоидат кунад, метавон онро иқдоми самаранок шумурд. Муҳимтар аз ҳама, мо бояд пайваста аз фарҳанги такомул ва ташаккули шахсияти худ сари кор гирем. Яъне камбудиро эътироф кунем, сабаби онро омӯзем ва барои ислоҳаш чора андешем. Маҳз чунин муносибат заминаи рушди устувори муассисаро фароҳам меорад.

- Бо назардошти он ки мусоҳиба дар остонаи Рӯзи соҳибкорон сурат мегирад, Шумо ҳамчун олими соҳаи иқтисод дурнамои рушди соҳибкории истеҳсолиро дар Тоҷикистон чӣ гуна арзёбӣ мекунед?

- Соҳибкории истеҳсолӣ яке аз омилҳои муҳими рушди иқтисод, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва афзоиши истеҳсоли маҳсулоти ватанӣ мебошад. Бартарии он дар он аст, ки соҳибкор танҳо хизматрасонӣ намекунад ё молро аз як ҷо ба ҷойи дигар интиқол намедиҳад, балки арзиши нав меофарад, ашёи хомро коркард мекунад ва ба бозор маҳсулоти тайёр пешниҳод менамояд.

Барои Тоҷикистон чунин самтҳо, аз ҷумла коркарди амиқи маҳсулоти кишоварзӣ, саноати хӯрокворӣ, нассоҷӣ, истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ ва истифодаи самараноки ашёи хоми маҳаллӣ, имкониятҳои назаррас доранд. Тақвияти ин бахшҳо метавонад ба васеъ шудани истеҳсолоти миллӣ, беҳтар гардидани шуғли аҳолӣ ва кам шудани вобастагӣ аз воридоти баъзе маҳсулот мусоидат намояд.

Албатта, рушди соҳибкории истеҳсолӣ танҳо бо хоҳиши соҳибкор амалӣ намешавад. Дастрасӣ ба маблағгузорӣ, технология, мутахассисони соҳибкасб, бозори фурӯш ва идоракунии самаранок зарур аст. Ҳамчунин, истеҳсолкунанда бояд ба сифати маҳсулот, рақобатпазирӣ ва талаботи истеъмолкунанда таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир кунад.

Дар ин раванд муассисаҳои таҳсилоти олӣ метавонанд саҳми муҳим гузоранд. Донишгоҳ бояд на танҳо мутахассисони соҳаи иқтисодро омода кунад, балки дар ҷавонон тафаккури соҳибкорӣ, қобилияти таҳлили бозор, банақшагирии молиявӣ ва омодагӣ ба роҳандозии фаъолияти истеҳсолиро низ инкишоф диҳад.

- Ба назари Шумо, кадом соҳаҳо дар кишвар метавонанд ба муҳаррики рушди инноватсионӣ ва соҳибкории истеҳсолӣ табдил ёбанд?

- Пеш аз ҳама, соҳаҳое, ки имконияти истифодаи ашёи хоми маҳаллӣ ва ташкили коркарди амиқи онро доранд, сазовори таваҷҷуҳи махсус мебошанд. Коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, саноати нассоҷӣ, истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ ва рушди технологияҳои рақамӣ метавонанд барои ташкили ҷойҳои нави корӣ ва афзоиши арзиши иловашуда замина фароҳам оранд. Масалан, агар маҳсулоти кишоварзӣ танҳо ҳамчун ашёи хом фурӯхта нашавад, балки дар дохили кишвар коркард ва бастабандӣ гардад, имкони таъсиси корхонаҳои нав ва ворид шудани маҳсулоти рақобатпазир ба бозор бештар мешавад. Дар саноати нассоҷӣ низ гузариш аз коркарди ибтидоӣ ба истеҳсоли маҳсулоти ниҳоӣ метавонад арзиши иқтисодии маҳсулотро афзоиш диҳад.

Барои рушди чунин соҳаҳо сармоягузорӣ, технологияҳои муосир, кадрҳои соҳибихтисос, идоракунии босамар ва тадқиқоти талаботи бозор заруранд. Ҳамкории донишгоҳҳо бо корхонаҳо метавонад ба таҳияи роҳҳои нави истеҳсол, ҳалли масъалаҳои техникӣ ва иқтисодӣ ва омода кардани мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи бахши воқеии иқтисодиёт мусоидат кунад.

Дар ин раванд бояд ба инноватсия низ аҳаммият дод. Инноватсия ҳатман маънои сохтани технологияи комилан навро надорад. Баъзан истифодаи усули самараноктари истеҳсол, кам кардани хароҷот, беҳтар кардани сифати маҳсулот ё рақамӣ гардондани идоракунии корхона низ метавонад натиҷаи назаррас диҳад.

- Барои он ки донишгоҳ дар дурнамо ба маркази боэътимоди таълим, илм ва навоварӣ табдил ёбад, кадом вазифаҳоро бояд дар мадди аввал гузошт?

- Дар марҳилаи оянда бояд ба сифати таълим, рушди илм, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир ва таҳкими робитаи донишгоҳ бо бозори меҳнат таваҷҷуҳи бештар зоҳир гардад. Ҳамзамон, такмили маҳорати касбии омӯзгорон, таҷдиди барномаҳои таълимӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳқиқоти илмӣ аҳаммияти аввалиндараҷа доранд.

Мо бояд донишҷӯро дар маркази раванди таълим қарор диҳем. Ин маънои онро дорад, ки шароит барои рушди қобилият, фаъолияти мустақилона, иштирок дар корҳои илмӣ, таҷрибаомӯзӣ ва омодагӣ ба фаъолияти касбӣ фароҳам оварда шавад. Донишҷӯ набояд танҳо қабулкунандаи дониш бошад; ӯ бояд дар ҷараёни омӯзиш ва таҳқиқот фаъолона иштирок кунад.

Ҳамкории байналмилалӣ низ метавонад ба мубодилаи таҷриба ва шиносоӣ бо усулҳои пешрафтаи таълим мусоидат намояд. Вале истифодаи таҷрибаи хориҷӣ бояд бо дарназардошти шароити Тоҷикистон, хусусиятҳои иқтисоди миллӣ ва талаботи бозори меҳнати дохилӣ сурат гирад.

Барои мо муҳим аст, ки донишгоҳ на танҳо аз рӯйи имкониятҳои моддию техникӣ, балки аз рӯйи сатҳи дониш, малака ва дастовардҳои хатмкунандагонаш шинохта шавад. Натиҷаи ниҳоии фаъолияти муассиса бояд дар муваффақияти касбии ҷавонон ва саҳми онҳо дар рушди кишвар таҷассум ёбад.

Албатта, иҷрои ин вазифаҳо кори як сохтор ё як гурӯҳи одамон нест. Он ҳамкории маъмурияти донишгоҳ, омӯзгорон, донишҷӯён, корфармоён ва дигар шарикони соҳавиро тақозо мекунад. Пешниҳодҳои иштирокдорони раванди таълим бояд омӯхта шаванд, натиҷаҳо пайваста таҳлил гарданд ва камбудиҳо сари вақт ислоҳ карда шаванд. Ҳар як навоварӣ танҳо дар сурате арзиш пайдо мекунад, ки сифати таълим ва натиҷаи воқеии фаъолияти донишгоҳро беҳтар созад.

- Дар фарҷом ба донишҷӯён ва ҷавонони кишвар чӣ гуфтани доред?

- Ба ҷавонон гуфтаниям, ки аз имкониятҳои фароҳамовардаи даврони Истиқлол ҳарчи бештар истифода баранд. Ҷаҳони муосир ба касоне имконият медиҳад, ки дониш меомӯзанд, меҳнат мекунанд, аз навгониҳо намеҳаросанд ва барои такмили донишу малакаи худ пайваста талош меварзанд.

Диплом оғози роҳи касбӣ аст, на анҷоми омӯзиш. Ҳар ҷавон бояд дар баробари азхуд кардани ихтисоси интихобкардааш забонҳои хориҷӣ, технологияҳои рақамӣ ва малакаҳои таҳлилро низ омӯзад. Муҳим аст, ки донишро танҳо барои ба даст овардани баҳо ё ҳуҷҷати таҳсил истифода накунад, балки онро ба воситаи ҳалли масъалаҳо ва пешрафти ҷомеа табдил диҳад. Ҳамзамон, эҳтиром ба Истиқлоли давлатӣ, Ваҳдати миллӣ, таърих, забон ва фарҳанги миллӣ бояд ҷузъи ҷудонашавандаи ҷаҳонбинии ҷавонон бошад. Ватандӯстӣ танҳо дар сухан нест; он дар донишомӯзӣ, меҳнати софдилона, муносибати масъулона ба вазифа ва саҳм гузоштан дар ободии Ватан зоҳир мешавад.

Бовар дорам, ки ҷавонони донишманд, соҳибкасб ва дорои ҷаҳонбинии васеъ метавонанд дар рушди иқтисоди миллӣ ва таҳкими мавқеи Тоҷикистон саҳми арзанда гузоранд. Ба ҳамаи донишҷӯён омӯзиши пурсамар, ҷустуҷӯи пайвастаи дониш ва муваффақиятҳои нав орзу мекунам.

P/S:

Дар ҷаҳони муосир рақобатпазирии давлатҳо бештар ба сатҳи дониш, иқтидори зеҳнӣ, сифати кадрҳо ва қобилияти истифодаи технологияҳои нав вобаста аст. Аз ин рӯ, масъалаи сифати таълим танҳо вазифаи дохилии муассисаҳои таҳсилоти олӣ нест, балки ҷузъи муҳими сиёсати рушди давлат ва ояндаи ҷомеа мебошад.

Сӣ соли фаъолияти Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон таҷрибаи муайяни ташаккул ва пешрафти муассисаро фаро мегирад. Акнун вазифаи муҳим он аст, ки ин таҷриба ба заминаи рушди минбаъда табдил ёбад: барномаҳо ба талаботи замон мутобиқ гарданд, таълим бо амалия пайванд ёбад, илм ба ҳалли масъалаҳои воқеии иқтисодӣ мусоидат кунад ва технологияҳо барои баланд бардоштани сифати дониш истифода шаванд.

Дар ин роҳ саҳми омӯзгор, донишҷӯ, роҳбарияти муассиса ва корфармоён муҳим аст. Зеро ояндаи донишгоҳ танҳо бо қабули стратегия ё ҷорӣ кардани технология сохта намешавад; он аз сифати ҳар дарс, ҷиддияти ҳар таҳқиқот, масъулияти ҳар омӯзгор ва талоши ҳар донишҷӯ оғоз меёбад.

Сармоягузорӣ ба дониш сармоягузорӣ ба ояндаи миллат аст. Донишгоҳе, ки имрӯз мутахассиси соҳибкасб, соҳибандеша ва масъулиятшинос тарбия мекунад, дар бунёди иқтисоди пурқувват ва фардои устувори Тоҷикистон саҳм мегузорад.

 

Мусоҳиб: Муҳаммадалӣ ОЧИЛДИЕВ,

сардори шуъбаи иттилоот ва нашрияи ДДМИТ