Дар ҷаҳони муосир, ки равандҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ босуръат тағйир меёбанд, таъмини амният ва ҳифзи суботу оромии ҷомеа ба яке аз масъалаҳои муҳимтарини давлатҳо табдил ёфтааст. Дар баробари дастовардҳои илмию технологӣ ва густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ, инсоният бо як қатор таҳдидҳои ҷиддӣ, аз ҷумла терроризм ва экстремизм, рӯ ба рӯ мебошад. Ин зуҳуроти хатарнок ба ҳаёти осоиштаи шаҳрвандон, амнияти миллӣ, рушди устувори давлатҳо ва муносибатҳои дӯстонаи байни халқҳо таъсири манфӣ мерасонанд.

Терроризм ва экстремизм аз зуҳуротҳое мебошанд, ки бо истифода аз тарсу ҳарос, зӯроварӣ, таблиғоти ифротӣ ва таъсиррасонӣ ба шуури одамон кӯшиш мекунанд ба ҳадафҳои муайяни сиёсӣ, идеологӣ ё дигар манфиатҳо ноил шаванд. Қурбониёни асосии чунин амалҳо аксаран шаҳрвандони бегуноҳ, аз ҷумла занону кӯдакон ва ҷавонон мебошанд. Аз ин рӯ, мубориза бар зидди ин зуҳурот на танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ, балки масъулияти тамоми ҷомеа мебошад.

Мафҳуми «терроризм» аз калимаи лотинии terror сарчашма гирифта, маънои тарс, ваҳм ва таҳлукаро дорад. Дар маънои умумӣ терроризм истифодаи зӯроварӣ ё таҳдиди он бо мақсади тарсонидани аҳолӣ, таъсир расонидан ба мақомоти давлатӣ ва расидан ба ҳадафҳои муайян мебошад.

Дар мавриди таърихи пайдоиши терроризм байни муҳаққиқон андешаҳои гуногун вуҷуд доранд. Баъзе олимон ташаккули терроризми муосирро ба равандҳои сиёсиву иҷтимоии асрҳои XVIII-XIX алоқаманд медонанд, гурӯҳи дигар бошад, решаҳои таърихии онро дар ҳодисаҳои хеле қадимтар меҷӯянд. Дар охири асри XIX дар як қатор кишварҳои Аврупо, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Русия гурӯҳҳои гуногуни террористӣ фаъолият мекарданд. Дар баъзе минтақаҳо чунин амалҳо бо шиорҳои сиёсӣ, инқилобӣ ё миллӣ асоснок карда мешуданд.

Бо гузашти вақт шакл ва усулҳои фаъолияти гурӯҳҳои террористӣ тағйир ёфтанд. Агар дар давраҳои пешин амалҳои террористӣ бештар дар шакли сӯиқасд, таркиш ва ҳамлаҳои маҳдуд сурат мегирифтанд, имрӯз имкониятҳои технологияҳои рақамӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва робитаҳои фаромиллӣ ба гурӯҳҳои ифротӣ шароити нави фаъолият фароҳам овардаанд.

Терроризм дар шароити муосир сарҳадҳои давлатиро эътироф намекунад. Фаъолияти гурӯҳҳои террористӣ метавонад ба амнияти чандин кишвар таъсир расонад ва барои ҷомеаи ҷаҳонӣ мушкилоти ҷиддӣ ба вуҷуд оварад. Аз ҳамин сабаб, мубориза бо ин зуҳурот ҳамкории давлатҳо, мубодилаи иттилоот ва татбиқи тадбирҳои муштараки пешгирикунандаро талаб менамояд.

Гарчанде мафҳумҳои «терроризм» ва «экстремизм» аксар вақт якҷоя истифода мешаванд, онҳо маънои якхела надоранд.

Экстремизм, ё ифротгароӣ, ба ақидаҳо ва амалҳои радикалие ишора мекунад, ки метавонанд ба таҳаммулнопазирӣ, инкор кардани ҳуқуқи дигарон, барангехтани кинаву адоват ва вайрон кардани тартиботи қонунӣ оварда расонанд. Дар ин замина бояд таъкид кард, ки ҳар гуна андешаи ғайриодӣ ё мухолифат бо сиёсати ҳукумат худ аз худ экстремизм ҳисоб намешавад. Меъёри асосӣ мазмун ва хусусияти амал, ҳадафҳои он ва мутобиқати он ба қонун мебошад.

Терроризм бошад, бо истифодаи зӯроварӣ ё таҳдиди он, аз ҷумла ҳамлаҳо ба шаҳрвандон ва иншооти ҷамъиятӣ, бо мақсади тарсонидан ё маҷбур сохтани мақомоти давлатӣ ва ҷомеа алоқаманд аст. Яъне, экстремизм метавонад заминаи идеологии баъзе амалҳои террористӣ гардад, вале на ҳар як зуҳуроти ифротгароӣ ҳатман ба амали террористӣ мерасад.

Фаҳмиши дурусти ин мафҳумҳо барои пешгирии паҳншавии ғояҳои хатарнок ва татбиқи одилонаи қонунгузорӣ аҳаммияти калон дорад. Мубориза бо терроризм ва экстремизм бояд ҳамзамон бо ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, риояи волоияти қонун ва таъмини адолат амалӣ карда шавад.

Ҷавонон неруи асосии пешбарандаи ҷомеа ва ояндаи давлат мебошанд. Маҳз аз сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, маърифати ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандии онҳо рушди минбаъдаи кишвар вобаста аст. Аз ин рӯ, ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои ифротӣ яке аз мушкилоти ҷиддии ҷомеаи муосир ба шумор меравад.

Гурӯҳҳои ифротӣ барои ҷалби ҷавонон метавонанд аз ваъдаҳои бардурӯғ, эҳсоси норозигӣ, мушкилоти иҷтимоӣ, ҷустуҷӯи мақоми шахсӣ ва ниёз ба мансубият ба гурӯҳи муайян истифода баранд. Дар баъзе ҳолатҳо онҳо ба эҳсосоти динӣ, миллӣ ё иҷтимоии ҷавонон таъсир расонда, кӯшиш мекунанд, ки ҷаҳонбинии онҳоро ба манфиатҳои худ мутобиқ созанд.

Шабакаҳои иҷтимоӣ ва сомонаҳои интернетӣ низ метавонанд барои паҳн кардани маводи ифротӣ истифода шаванд. Иттилооти бардурӯғ, даъватҳо ба зӯроварӣ ва таблиғи нафрат дар фазои рақамӣ баъзан бо шаклҳои ҷолиб пешниҳод мешаванд. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд малакаи санҷидани манбаъҳо, муқоисаи иттилоот ва фарқ кардани далел аз таблиғотро омӯзанд.

Муҳим аст, ки ҷавонон ҳангоми дучор шудан бо даъватҳои шубҳанок ба зӯроварӣ ё ҳамкорӣ бо гурӯҳҳои мамнӯъ аз қабули қарорҳои саросемавор худдорӣ намоянд. Машварат бо падару модар, омӯзгорон ва шахсони масъул метавонад барои дарки дурусти вазъ мусоидат кунад.

Пешгирии терроризм ва экстремизм танҳо бо тадбирҳои қудратӣ маҳдуд намешавад. Барои коҳиш додани хатари ин зуҳурот муҳити солими оилавӣ, таълиму тарбияи босифат, имкониятҳои рушди ҷавонон ва сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус доранд.

Оила ҳамчун нахустин муҳити тарбияи инсон дар ташаккули ахлоқ, эҳтиром ба дигарон ва масъулияти шаҳрвандӣ нақши муҳим мебозад. Муносибати самимии падару модар бо фарзандон, таваҷҷуҳ ба мушкилоти онҳо ва омӯзонидани арзишҳои инсондӯстӣ метавонанд омилҳои муҳими муҳофизатӣ бошанд.

Муассисаҳои таълимӣ низ бояд ба рушди тафаккури интиқодӣ, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми қонун ва фарҳанги муколама мусоидат намоянд. Ҳамзамон, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма метавонанд тавассути паҳн кардани иттилооти санҷидашуда ва ташкили корҳои фаҳмондадиҳӣ дар пешгирии ифротгароӣ саҳми арзанда гузоранд.

Терроризм ва экстремизм ба амнияти ҷомеа, ҳаёти инсон ва рушди устувори давлатҳо таҳдиди ҷиддӣ доранд. Муқовимат бо онҳо муносибати фарогир, ҳамоҳангии фаъолияти мақомоти давлатӣ, иштироки фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолиро талаб мекунад.

Ҳар як шаҳрванд метавонад дар пешгирии ин зуҳурот саҳм гузорад: бо риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, санҷидани иттилоот ва дастгирии муҳити сулҳу ҳамдигарфаҳмӣ.

Танҳо бо дониш, худшиносӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтиром ба арзишҳои умумибашарӣ метавон ҷомеаи босубот ва амнро бунёд кард. Ҳифзи сулҳу оромӣ ва ояндаи дурахшони Тоҷикистон вазифаи умумии ҳар як шаҳрванди кишвар мебошад.

 

А. МУЛЛОҶОНОВ,

номзади илмҳои таърих, дотсент, устоди кафедраи фанҳои гуманитарӣ