Хатари одамрабоӣ - ҷинояте, ки сарнавиштҳоро мешиканад!

Озодии инсон арзиши бебаҳост. Ҳар амале, ки ин озодиро поймол карда, инсонро ба гаравгони манфиатҳои ҷинояткорон табдил медиҳад, на танҳо ҷиноят алайҳи шахс, балки таҳдид ба амният, адолат ва оромии ҷомеа мебошад. Дар замони муосир, ки ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон яке аз меъёрҳои асосии рушди ҷомеаи мутамаддин ба шумор меравад, одамрабоӣ ҳамоно аз ҷумлаи ҷиноятҳои вазнин ва нигаронкунанда боқӣ мемонад. Ин зуҳуроти номатлуб на танҳо ба амнияти шахсӣ таҳдид мекунад, балки ба суботи иҷтимоӣ, эътимоди шаҳрвандон ба қонун ва эҳсоси амният дар ҷомеа низ таъсири манфӣ мерасонад.

Одамрабоӣ, пеш аз ҳама, поймол кардани ҳуқуқи инсон ба озодӣ ва амнияти шахсӣ аст. Шахсе, ки ғайриқонунӣ аз озодӣ маҳрум мешавад, на танҳо имкони мустақилона ҳаракат карданро аз даст медиҳад, балки метавонад мавриди таҳдид, зӯроварӣ, таҳқир ва истисмор қарор гирад. Дар чунин ҳолат инсон, ки бояд соҳиби ҳуқуқу озодиҳои дахлнопазир бошад, ба воситаи расидан ба ҳадафҳои ғаразноки ҷинояткорон табдил меёбад. Мутаассифона, оқибатҳои ин ҷиноят танҳо ба қурбонӣ маҳдуд намешаванд. Оила, наздикон ва дар маҷмӯъ ҷомеа низ аз паёмадҳои он ранҷ мебаранд. Аз ин рӯ, одамрабоӣ масъалаест, ки мубориза бо он муносибати ҷиддӣ, чораҳои муассири ҳуқуқӣ ва ҳамкории пайвастаи давлату ҷомеаро тақозо мекунад.

Таҳлилгарон ва коршиносон омилҳои содир шудани одамрабоиро гуногун арзёбӣ кардаанд. Дар баъзе мавридҳо он бо тамаъҷӯӣ, гирифтани маблағ, интиқом, фишор ба наздикони қурбонӣ ё баҳрабардорӣ аз шахси рабудашуда алоқаманд мебошад. Ҳолатҳои дигар метавонанд бо хариду фурӯши одамон, истисмори меҳнатӣ ва ҷинсӣ ё маҷбуркунӣ ба амалҳои ғайриқонунӣ пайванд дошта бошанд. Бояд таъкид кард, ки одамрабоӣ ва хариду фурӯши одамон мафҳумҳои ҳуқуқии яксон нестанд, ҳарчанд дар баъзе ҳолатҳо бо ҳам алоқаманд мешаванд.

Дар баробари ин, бекорӣ, камбизоатӣ, нобаробарии иҷтимоӣ ва сатҳи пасти маърифати ҳуқуқӣ низ метавонанд барои ҷалби баъзе шахсон ба фаъолияти ҷиноятӣ замина фароҳам оваранд. Аммо ин омилҳо ҳеҷ гоҳ наметавонанд ҷиноятро сафед кунанд. Интихоби роҳи ҷинояткорӣ пеш аз ҳама поймол кардани ҳуқуқи дигарон ва сарфи назар намудани арзишҳои инсонӣ мебошад. Махсусан, гурӯҳҳои ҷиноятӣ аз вазъи осебпазири одамон истифода бурда, бо ваъдаи кори сердаромад, таҳсили ройгон, зиндагии беҳтар ё издивоҷ онҳоро фиреб медиҳанд. Қурбонӣ, ки ба чунин ваъдаҳо бовар мекунад, метавонад нохоста ба вазъияти хатарнок ворид шавад.Аз ин рӯ, ҳангоми баррасии сабабҳои одамрабоӣ танҳо ба омилҳои иқтисодӣ маҳдуд шудан дуруст нест. Беэътиноӣ ба тарбияи ахлоқӣ, нодида гирифтани талаботи қонун, кӯшиши ба даст овардани фоидаи ҳаром ва истифодаи бераҳмонаи осебпазирии дигарон низ аз ҷумлаи омилҳои муҳими ин падида мебошанд.

Дар шароити рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ шаклҳои фиребу ҷалби ғайриқонунӣ низ тағйир ёфтаанд. Шабакаҳои иҷтимоӣ ва воситаҳои алоқаи интернетӣ, ки барои густариши дониш ва муоширати одамон имкониятҳои фаровон фароҳам меоранд, дар сурати истифодаи нодуруст метавонанд ба воситаи фиребгарон табдил ёбанд. Эълонҳои бардурӯғи ҷойи кор, шиносоии қалбакӣ, пешниҳодҳои шубҳаноки сафар ва ваъдаҳои беасоси даромади калон аз ҷумлаи роҳҳое мебошанд, ки ҷинояткорон метавонанд барои ба дом афтондани қурбониён истифода баранд. Хусусан, кӯдакон, наврасон ва ҷавонон ба чунин хатарҳо осебпазиранд. На ҳамаи онҳо метавонанд нияти воқеии шахси ношиносро сари вақт дарк намоянд. Баъзан муоширати одии маҷозӣ тадриҷан ба муносибати боварибахш табдил ёфта, барои вохӯрии хатарнок замина мегузорад.

Бинобар ҳамин,, баланд бардоштани маърифати рақамӣ бояд ҷузъи муҳими тарбияи насли наврас бошад. Ҳар як шахс бояд донад, ки маълумоти шахсӣ, суроғаи истиқомат, макони будубош ва дигар маълумоти ҳассосро набояд беандеша ба шахсони ношинос пешниҳод кунад. Ҳамчунин, қабл аз қабули пешниҳоди кор, сафар ё вохӯрӣ зарур аст, ки эътимоднокии манбаъ ва шахси пешниҳодкунандаро санҷад.

Волидайн низ бояд бо фарзандон муносибати боварибахш дошта, онҳоро на танҳо аз хатарҳо огоҳ созанд, балки роҳҳои раҳоӣ аз вазъияти шубҳанокро омӯзонанд. Зеро огоҳӣ ва эҳтиёткорӣ метавонанд пеши роҳи бисёр ҳодисаҳои нохушро гиранд.

Ғайр аз ин, дар баъзе ҳолатҳо кӯдакон, занон ва шахсони дар вазъияти душвори иҷтимоӣ қарордошта бештар мавриди ҳадафи ҷинояткорон қарор мегиранд. Кӯдак на ҳамеша метавонад хатари воқеиро дуруст арзёбӣ кунад ва худро аз таҳдид муҳофизат намояд. Аз ин рӯ, ҳифзи ӯ таваҷҷуҳи махсуси оила, муассисаҳои таълимӣ ва мақомоти дахлдорро талаб мекунад.

Дар мавриди занон низ хатари фиреб, маҷбуркунӣ ба никоҳ, истисмори меҳнатӣ ва ҷинсӣ нигаронкунанда мебошад. Биноан, ҳар гуна маҳдуд кардани озодии шахс, таҳдид ба ӯ ё истифодаи маҷбурӣ аз меҳнати вай хилофи ҳуқуқу шаъну шарафи инсон аст ва набояд бо ягон баҳона сафед карда шавад. Зеро оқибатҳои одамрабоӣ метавонанд солҳои зиёд боқӣ монанд. Қурбонӣ эҳтимол дорад осеби ҷисмонӣ бинад, ба изтиробу тарс гирифтор шавад ва эътимоди худро ба атрофиён аз даст диҳад. Баъзе шахсон ҳатто пас аз озод шудан барои бозгашт ба зиндагии муқаррарӣ ба кумаки равонӣ ва иҷтимоӣ ниёз доранд. Оилаҳои онҳо низ дар ҳолати номуайянӣ, изтироб ва фишори равонӣ қарор мегиранд. Дар сурати тамаъҷӯӣ талафоти молиявӣ низ метавонад мушкилоти онҳоро боз ҳам амиқтар созад. Бинобар ин, муносибат ба қурбониёни одамрабоӣ набояд танҳо бо озод кардани онҳо ва ба ҷавобгарӣ кашидани ҷинояткорон маҳдуд шавад. Расонидани ёрии тиббӣ, дастгирии равонӣ, ҳифзи ҳуқуқ ва фароҳам овардани шароити бозгашт ба зиндагии муқаррарӣ низ аҳаммияти калон дорад.

Албатта, мубориза бо одамрабоӣ пеш аз ҳама фаъолияти босамари мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, риояи қонун ва вокуниши саривақтиро талаб мекунад. Ҳар қадар хабар дар бораи бедарак шудани шахс ё эҳтимоли рабуда шудани ӯ зудтар ба мақомоти дахлдор расад, ҳамон қадар имкони сари вақт андешидани чораҳои зарурӣ бештар мешавад.

Дар ин самт истифодаи технологияҳои муосир, аз ҷумла камераҳои назоратӣ, воситаҳои муайян кардани ҷойгиршавии нақлиёт, таҳлили маълумоти рақамӣ ва ҳамоҳангсозии фаъолияти сохторҳои дахлдор метавонад мусоидат кунад. Албатта, истифодаи чунин имкониятҳо бояд дар доираи қонун ва бо риояи ҳуқуқи шаҳрвандон сурат гирад. Ҳамзамон, пешгирии ҷиноят танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва ҳар як оила дар ин раванд саҳм гузошта метавонанд.

Дар баробари ин, шаҳрвандон бояд нисбат ба ҳолатҳои шубҳанок бетараф набошанд. Агар шахсе шоҳиди таҳдид, зӯроварӣ ё вазъияти эҳтимолан хатарнок гардад, зарур аст, ки бо риояи қоидаҳои бехатарӣ ба мақомоти дахлдор хабар диҳад. Кӯшиши мустақилона ва беандешаи муқобила бо ҷинояткорон метавонад ҳам ба худи шахс ва ҳам ба қурбонӣ хатари иловагӣ эҷод кунад.

 

Алъон таҷрибаи ҷаҳонӣ бешакк зарурати ҳамкории байналмилалиро ба миён овардаааст, чунки одамрабоӣ дар бисёр ҳолатҳо хусусияти фаромиллӣ дорад. Зеро қурбонӣ метавонад аз як давлат ба давлати дигар интиқол дода шавад ва ҷинояткорон барои пинҳон кардани фаъолияти худ аз имкониятҳои мухталиф истифода баранд. Аз ин рӯ, мубориза бо ин падида ҳамкории байналмилалӣ, табодули иттилоот ва ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқи кишварҳоро тақозо мекунад.

Дар ин самт  таҷрибаи давлатҳое, ки дар самти таъмини амнияти шаҳрвандон, пешгирии ҷинояткорӣ ва баланд бардоштани эътимод ба ниҳодҳои давлатӣ натиҷаҳои назаррас доранд, метавонад барои кишварҳои дигар низ омӯзанда бошад. Аммо амнияти ҷомеаро танҳо бо муқоисаи сатҳи ҷинояткорӣ дар кишварҳо арзёбӣ кардан дуруст нест. Барои чунин хулосаҳо омори боэътимод, меъёрҳои ягонаи муқоиса ва таҳлили омилҳои иҷтимоиву ҳуқуқӣ заруранд. Махсусан, пешгирии хариду фурӯши одамон ҳамкории мақомоти давлатӣ, созмонҳои байналмилалӣ ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандиро талаб мекунад. Муҳим он аст, ки ҳамкориҳо на танҳо дар сатҳи қабули санадҳо ва баргузории чорабиниҳо боқӣ монанд, балки ба ҳифзи воқеии қурбониён, ошкор кардани ҷиноятҳо ва пешгирии такрори онҳо мусоидат намоянд.

Дар ин росто, дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини амнияти шаҳрвандон аз масъалаҳои муҳими сиёсати давлатӣ ба шумор меравад. Бо дарназардошти густариши робитаҳои байналмилалӣ, муҳоҷирати меҳнатӣ ва истифодаи рӯзафзуни технологияҳои рақамӣ, пешгирии одамрабоӣ ва дигар шаклҳои истисмори инсон аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба савдои одамон ва расонидани кӯмак ба қурбониёни савдои одамон», заминаи ҳуқуқии мубориза бо ин падидаи ҷиноятиро фароҳам меорад. Дар баробари ин, барои пешгирии самараноки ҷиноятҳо иҷрои пайвастаи меъёрҳои қонун, такмили фаъолияти ниҳодҳои дахлдор ва баланд бардоштани огоҳии аҳолӣ зарур аст. Муҳим аст, ки шаҳрвандон ҳангоми ҷустуҷӯи ҷойи кор дар дохил ва хориҷи кишвар, қабули пешниҳодҳои сафар ва муошират бо шахсони ношинос эҳтиёткор бошанд. Санҷидани эътимоднокии корфармо, маълумот дар бораи ташкилот ва шартҳои пешниҳодшуда метавонад аз ба вуҷуд омадани вазъиятҳои хатарнок пешгирӣ намояд.

Дар ин раванд ба ҷавонон бояд таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда шавад. Онҳо неруи созанда ва ояндаи ҷомеа мебошанд. Таъмини шароити муносиб барои таҳсил, касбомӯзӣ, шуғл ва иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷамъиятӣ метавонад осебпазирии онҳоро дар баробари ваъдаҳои фиребанда коҳиш диҳад. Ҳамзамон, ҷомеа бояд дарк намояд, ки амният танҳо набудани ҷиноят нест. Амният замоне пойдор мешавад, ки инсон худро ҳимояшуда эҳсос кунад, ба қонун эътимод дошта бошад ва бидонад, ки дар сурати дучор шудан ба хатар танҳо намемонад.

Дар маҷмуъ, бояд тазаккур дод, ки одамрабоӣ танҳо як ҷинояти вазнин нест, балки таҷовуз ба озодӣ, шаъну шараф ва ҳуқуқи асосии инсон ба шумор меравад. Он метавонад сарнавишти як шахсро тағйир диҳад, оромии як хонаводаро барҳам занад ва ба эҳсоси амнияти тамоми ҷомеа осеб расонад. Аз ин рӯ, мубориза бо он бояд фарогир ва пайваста бошад: қонунгузории муассир, фаъолияти босалоҳияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, истифодаи оқилонаи технологияҳои муосир ва ҳамкории давлату ҷомеа.

Вале дар паси ҳар як омори ҷиноятӣ ҳуқуқи инсон меистад, ки бо орзуҳо, дар иҳотаи наздикону пайвандон озодона зистанро дорад. Ҳифзи ин ҳуқуқ на танҳо вазифаи давлат, балки қарзи ахлоқии ҳар як узви ҷомеа мебошад. Чунки ҷомеае, ки ба амнияти инсон бетараф нест, барои пешгирии ҷиноят заминаи устувор мегузорад. Зеро озодии инсон набояд гаравгони манфиатҳои ҷинояткорон гардад ва ҳеҷ гуна манфиат наметавонад поймол кардани ҳуқуқу шаъну шарафи инсонро сафед намояд.

 

Таҳмина УМАРАЛИЗОДА,

муовини сардори раёсати кадрҳо ва корҳои махсуси ДДМИТ