Умри миллат ба умри забон вобаста аст. Барои он ки номи миллат аз саҳифаҳои таърихи башарӣ нобуд нашавад, бояд чароғи раҳнамои худшиносию худафрӯзиаш - забонро ҳифз кунад ва онро ҳамчун волотарин мерос ба наслҳои оянда расонад.

Эмомалӣ Раҳмон

Забони тоҷикӣ яке аз падидаҳои бузурги фарҳангии таърихи Осиёи Марказӣ ба шумор меравад, ки дар тӯли садсолаҳо, бо вуҷуди тағйироти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, мавқеи хоси худро нигоҳ доштааст. Ин забон, ки дар сарчашмаҳои таърихию адабӣ бо номҳои форсӣ ва дарӣ низ ёд мешавад, дар давраи Сомониён ба яке аз пояҳои асосии давлатдорӣ, фарҳанг, адабиёт ва худшиносии мардуми минтақа табдил ёфт.

Маҳз дар аҳди Сомониён забони тоҷикӣ дар Хуросону Мовароуннаҳр ба мақоми баланди забони расмӣ ва адабӣ расида, барои рушди адабиёт, илм ва фарҳанги хаттӣ заминаи устувор фароҳам овард. Манбаъҳои илмӣ низ таъкид мекунанд, ки забони тоҷикӣ дар давраи ҳукмронии Сомониён ҳамчун забони расмӣ ва омили ҳамбастагии фарҳангии Хуросону Мовароуннаҳр рушд карда, ба авҷи шукуфоии худ расида буд.

Пас аз суқути давлати Сомониён низ забони тоҷикӣ аз саҳнаи таърих берун нарафт. Баръакс, дар шароити тағйирёбии сулолаҳо ва давлатҳо он ҳамчун забони адабӣ, илмӣ ва фарҳангӣ, инчунин дар бисёр муҳитҳо ҳамчун забони коргузорӣ, мавқеи худро нигоҳ дошт. Албатта, дар давраҳои гуногун мақоми забон яксон набуд. Забони арабӣ дар соҳаҳои динӣ ва илмӣ, забонҳои туркӣ дар муҳитҳои муайяни сиёсӣ ва баъдтар забони русӣ дар давраи ҳукмронии империяи Русия ва Иттиҳоди Шӯравӣ таъсири назаррас пайдо карданд. Аммо ин тағйироти сиёсӣ натавонистанд забони тоҷикӣ ва анъанаи адабии онро аз байн баранд.

Ҳамин пойдорӣ далели муҳимест, ки забон танҳо воситаи муошират нест, балки яке аз пояҳои асосии ҳофизаи таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавии ҷомеа мебошад. Забон метавонад давлатҳоро паси сар кунад, низомҳои сиёсиро таҳаммул намояд ва дар шароити тағйирёбии муҳити иҷтимоӣ низ ҳувияти худро нигоҳ дорад.

Дар ин замина асари дуҷилдаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Забони миллат - ҳастии миллат» аҳамияти хос дорад. Ҷилди якуми ин асар соли 2016 ба нашр расида, масъалаҳои таърихи ташаккул ва рушди забони тоҷикӣ, саргузашти вожаи «тоҷик», давраи истилои араб, ташаккули забони навишторӣ, давраи шукуфоии забон ва густариши онро ҳамчун забони байналмилалӣ баррасӣ мекунад. Ҷилди дуюм, ки соли 2020 ба нашр расидааст, марҳалаи таърихи густариши забони тоҷикиро аз ибтидои асри XIII то ибтидои асри XX фаро гирифта, масъалаҳои забонӣ, адабӣ ва таърихиро дар асоси сарчашмаҳои таърихию адабӣ таҳлил менамояд.

Яке аз далелҳои муҳимми мавқеи таърихии забони тоҷикӣ густариши он берун аз ҳудуди Мовароуннаҳру Хуросон мебошад. Забони форсӣ-тоҷикӣ дар давраҳои гуногун дар қаламравҳои васеи Осиёи Марказӣ, Эрон, Афғонистон, Ҳиндустон ва дигар минтақаҳо ҳамчун забони адабиёт ва фарҳанг истифода мешуд. Дар бисёр муҳитҳои дарборӣ ва илмӣ донистани забони форсӣ нишонаи саводи баланди адабӣ ба ҳисоб мерафт.

Тибқи маълумоти сарчашмаҳои таърихи забон, форсӣ-тоҷикӣ дар тӯли як давраи дарози таърихӣ аз Ҳиндустон то минтақаҳои ғарбии ҷаҳони ислом ҳамчун яке аз забонҳои муҳими адабӣ ва фарҳангӣ густариш ёфта буд. Ин густариш нишон медиҳад, ки таъсири забон на ҳамеша ба ҳудуди давлате вобаста аст, ки дар он забонзабонон зиндагӣ мекунанд. Забон метавонад тавассути адабиёт, илм, фарҳанг ва муносибатҳои иҷтимоиву сиёсӣ аз марзҳои ҷуғрофӣ фаротар равад.

Қувваи забони тоҷикӣ танҳо дар он набуд, ки шоирон бо он шеър меофариданд. Ин забон дар рушди тафаккури илмӣ ва фалсафӣ низ нақши муҳим гузоштааст. Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Носири Хусрав ва дигар донишмандону суханварони асрҳои миёна дар ташаккули анъанаи илмӣ ва адабии форсӣ-тоҷикӣ саҳми бузург гузоштаанд.

Осори барҷастаи илмӣ, фалсафӣ ва адабии ин шахсиятҳо, дар баробари забони арабӣ, ба забони форсӣ-тоҷикӣ низ эҷод гардида, ба ин забон дар ҷаҳони илм ва фарҳанг мақоми баланд бахшидааст. Маҳз тавассути чунин осор забон ба воситаи интиқоли дониш, андеша ва таҷрибаи маънавии наслҳо табдил ёфт.

Махсусан давраи баъд аз Сомониён нишон медиҳад, ки забон метавонад аз доираи як давлат берун рафта, ҳамчун падидаи бузурги фарҳангӣ зиндагии худро идома диҳад. Ҳатто дар муҳитҳое, ки ҳокимият ба сулолаҳои ғайритоҷикӣ мегузашт, забони форсӣ дар адабиёт, шоирӣ, илм ва коргузорӣ мавқеи худро нигоҳ медошт. Дар баъзе давраҳо забони арабӣ дар соҳаҳои динӣ ва илмӣ бартарӣ дошт ва дар муҳитҳои дигар забонҳои туркӣ мавқеи сиёсӣ пайдо карданд, вале забони форсӣ-тоҷикӣ ҳамчун забони адабӣ ва фарҳангӣ боқӣ монд. Ҳамин вазъ боис гардид, ки мероси бузурги адабии форсӣ дар қаламрави васеъ ташаккул ёбад.

Густариши забони форсӣ дар Ҳиндустон, махсусан дар давраи Темуриёни Ҳинд ва баъдан Муғулҳо, аҳамияти бузург пайдо кард. Дар муҳити дарборӣ, адабиёт, таърихнигорӣ ва фарҳанг асарҳои зиёде ба забони форсӣ офарида шуданд. Тарҷумаи форсии «Бобурнома» низ дар ҳамин муҳити фарҳангӣ анҷом гирифтааст. Дар натиҷа, забони форсӣ на танҳо воситаи интиқоли мероси адабии Эрону Мовароуннаҳр гардид, балки дар ташаккули фарҳанги дарборӣ ва адабии Ҳиндустон низ саҳми назаррас гузошт.

Ҳамин омезиши анъанаҳои фарҳангии Осиёи Марказӣ, Эрон ва Ҳиндустон яке аз падидаҳои муҳими таърихи фарҳангии минтақа ба ҳисоб меравад. Он нишон медиҳад, ки забонҳо на танҳо дар дохили марзҳои сиёсӣ рушд мекунанд, балки тавассути робитаҳои фарҳангӣ ба ҳам таъсир мерасонанд ва мероси муштараки тамаддунӣ ба вуҷуд меоранд. Аз ин рӯ, ҳангоми сухан дар бораи мақоми таърихии забони тоҷикӣ бояд ба масъала бо нигоҳи илмӣ ва бе муболиға муносибат кард. Қудрати забон дар он нест, ки ҳамаи шахсиятҳои таърихӣ ҳатман бо ҳамин забон навишта бошанд, балки дар он аст, ки он тавонистааст дар тӯли садсолаҳо ҳамчун забони адабиёт, илм, фарҳанг ва муоширати байнифарҳангӣ зиндагӣ кунад ва ба ташаккули тамаддуни минтақа таъсири амиқ расонад.

Таърихи забони тоҷикӣ нишон медиҳад, ки ҳатто дар шароити аз даст рафтани давлатдории миллӣ забон метавонад тавассути адабиёт, илм, фарҳанг ва муҳити иҷтимоӣ ҳувияти худро ҳифз намояд. Давлатҳо меоянд ва мераванд, сулолаҳо иваз мешаванд, низомҳои сиёсӣ дигаргун мегарданд, аммо забоне, ки дар қалби ҷомеа ва фарҳанги он реша давондааст, метавонад ба ҳаёти худ идома диҳад.

Имрӯз низ омӯзиш, ҳифз ва рушди забони тоҷикӣ танҳо вазифаи муассисаҳои давлатӣ ё муассисаҳои илмӣ нест. Ин масъулияти ҳар як соҳибзабон, махсусан омӯзгорон, олимон, нависандагон, рӯзноманигорон ва аҳли фарҳанг мебошад. Забони тоҷикӣ ба шарофати мероси Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Берунӣ, Носири Хусрав ва садҳо донишманду адиби дигар ба ганҷинаи фарҳанги ҷаҳонӣ саҳми арзишманд гузоштааст.

Ҳамзамон, осори таърихӣ, аз ҷумла «Бобурнома», нишон медиҳад, ки дар Осиёи Марказӣ ва Ҳиндустон дар тӯли асрҳо муносибати мураккаби фарҳангии забонҳои форсӣ ва туркӣ вуҷуд дошта, ҳар яке дар ташаккули адабиёт, илм ва фарҳанги минтақа нақши худро гузоштааст. Омӯзиши ин равандҳо на танҳо барои шинохти таърихи забон, балки барои дарки таърихи умумии тамаддуни минтақа аҳамияти муҳим дорад.

Аз ин нигоҳ, таърихи забони тоҷикӣ таърихи забоне нест, ки танҳо ба ҳудуди ҷуғрофии муайян маҳдуд бошад. Баръакс, он таърихи забонест, ки дар тӯли асрҳо бо илм, адабиёт, давлатдорӣ ва фарҳанги халқҳои гуногун робитаи ногусастанӣ доштааст.

Ҳифзи ин мерос ва рушди минбаъдаи забони тоҷикӣ дар шароити ҷаҳони муосир маънои идомаи ҳамон анъанаи чандинсадсолаеро дорад, ки гузаштагони мо тавассути он дониш, фарҳанг ва таҷрибаи таърихии худро ба наслҳои баъдӣ расонидаанд. Маҳз ҳамин пайванди ногусастании гузашта, имрӯз ва оянда забонро ба яке аз муҳимтарин рукнҳои ҳувияти миллӣ ва мероси фарҳангии тоҷикон табдил медиҳад.

Забонест, ки давлатҳоро дид, сулолаҳо гузаштанд, марзҳо дигар шуданд, аммо худ боқӣ монд. Ва то вақте ки соҳибзабонон онро дӯст медоранд, меомӯзанд, дуруст истифода мебаранд ва ба наслҳои оянда месупоранд, ин забон ҳамчун шоҳиди зиндаи таърих ба зиндагии худ идома хоҳад дод.

Ба қавли: Илҳоми Насафӣ

Пири Балху Шайхи Шерозаш ҷаҳон тасхир кард,

Ҳуҷҷати пурифтихор аст, ин забони тоҷикӣ.

 

А. ШОЙИМҚУЛОВ,

муаллими калони кафедраи математикаи олии ДДМИТ